बदललेल्या वास्तवात समकाळाशी जोडून घेणं दिवसेंदिवस अशक्य होतंय!

१२ जानेवारी २०२०

वाचन वेळ : ४ मिनिटं


यंदाचा साहित्य अकादमी पुरस्कार ज्येष्ठ कवयित्री अनुराधा पाटील यांना जाहीर झाला. यानिमित्तानं उस्मानाबाद इथे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात त्यांचा विशेष सत्कार करण्यात आला. या सत्काराला उत्तर देताना अनुराधा पाटील यांनी छोटेखानी भाषण केलं. सध्याचं वाईट अर्थानं बदललेलं वास्तव हे लेखक आणि कलावंतांवरही दबाव निर्माण करतंय, असं मत त्यांनी यावेळी मांडलं.

ज्येष्ठ कवयित्री अनुराधा पाटील यांना नुकताच साहित्य अकादमी पुरस्कार जाहीर झाला. त्यांच्या ‘कदाचित अजूनही’ या काव्यसंग्रहाला हा पुरस्कार मिळालाय. त्यानिमित्तानं ९३ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात त्यांचा सत्कार करण्यात आला. त्यांनी संमेलनात भाषणही केलं. अनुराधा पाटील यांनी वेगवेगळ्या माध्यमातून सातत्यानं आपली भूमिका मांडलीय. सध्या समाजात जे घडतंय त्यावरही त्यांनी आपल्या या भाषणातून अगदी थेटपणे भाष्य केलंय. अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात त्यांनी केलेल्या भाषणाचा हा संपादित भाग.

भयस्वप्न पडण्याचे दिवस

काही दिवसांपूर्वी विएतनाम युद्धाच्या पार्श्वभूमीवरचं चित्र मी पाहिलं होतं. बॉम्बस्फोटाच्या आगीतून स्वतःला वाचवत पळत सुटलेल्या ५ - ६ वर्षाच्या मुलीचं ते चित्र होतं. आणखी काही भेदरलेली मुलंही जीवाच्या आकांतानं पळत होती. अंगावर चिंधीही नसलेली, अनवाणी पायाने धावणारी ती मुलगी म्हणजे भय, भीती, आकांत स्वतःच कोवळ्या पायांनी सैरावैरा धावत सुटलाय की काय असं वाटत होतं.

आतल्या आत थरकाप उडाला. नंतर खूप दिवस त्याची तीव्रता मनातून पुसली गेली नाही. आज अगदी तसं नसलं तरी नवी भयस्वप्न पडण्याचे दिवस आपल्यापासून, आपल्या मुलाबाळांपासून दूर नाहीत.

झटपट न्याय लोकांना आकर्षित करतोय

नुकत्याच झालेल्या हैद्राबाद इथल्या घटनेनं सारा देश हादरला. दुर्देवानं आपल्या देशात दर दिवशी होणाऱ्या बलात्काराच्या घटना ही अगदी सामान्य गोष्ट झालीय. या प्रकरणात दोन्ही कारणांनी माणुसकी पणाला लागलीय. बलात्कार करून निर्भयपणे जाळून टाकलं म्हणून आणि नंतर स्वतःच न्यायाच्या भूमिकेत जाऊन पोलिसांनी एन्काऊंटर केला म्हणून.

अवघ्या समाजानं, माध्यमांनी, पक्ष प्रतिनिधींनी पोलिसांवर फुलं उधळतं याचं कौतुक केलं. तेव्हाचं लोकांचं बोलणं, विवेकशून्य प्रतिक्रिया, जन सामान्यांचा उन्माद अंगावर काटा आणणारा होता. न्याय प्रक्रियेला अक्षम्य उशीर होत असल्यानं लोकांची सहनशीलता संपेल हे खरं आहे. पण तरी पोलिसांनी स्वीकारलेला आणि लोकांनी स्वागत केलेला हा मार्ग अतिशय धोकादायक आहे.

गुन्हेगारांच्या बाबतीत पोलिसांना मिळालेलं हे स्वातंत्र्य सर्वसामान्यही आजमावतील आणि न्याय हातात घेतील त्यावेळेस व्यवस्थेकडे कोणती उत्तरं असतील हा प्रश्न सतत माझ्या मनात येतो. आज सर्वत्र सतत घडणाऱ्या हिंसाचाराच्या घटनांमुळे झटपट न्याय लोकांना आकर्षित करतोय. समूहाची मानसिकता ही तशीही कायम भावनेवर आणि तात्कालिक घटनांवर आधारित असते. तिला सवंग लोकप्रियता आणि मतांसाठी वापरणं हा खेळ भयंकर आहे.

हेही वाचा: अनुराधा पाटील म्हणजे कवितेपलिकडे जाणाऱ्या कवयित्री

उन्मादाला खतपाणी घातलं जातंय

कोणत्याही काळात जगणं ही तशी कठीणच गोष्ट असते. आजचा काळही त्या अर्थानं वेगळा नाही. अराजकाच्या सावल्या आपल्या माथ्यावर घोंगावत आहेत. माणसाच्या सहज जगण्याचा संकोच करणाऱ्या नकारात्मक प्रवृत्ती आपल्याभोवती एकटवताना आपण पाहतोय. लोकशाहीचीच नाही तर मानवी मूल्यांची, हक्कांची घुसमट सोसताना बुद्धीचा आणि मानवी मनाचाही थरकाप होतोय. माणसाला आतल्या संघर्षाला नाही तर बाहेरच्या संघर्षालाही निकराने तोंड द्यावं लागतंय. ही परिस्थिती अधिकाधिक धोकादायक होत चाललीय.

अनेक प्रकारच्या उन्मादाला ठरवून खतपाणी घातलं जातंय. मग ते पोलिसांनी केलेलं एन्काऊंटर असो किंवा गोमांस बाळगल्याच्या खऱ्या खोट्या संशयातून केलेलं मॉब लिंचिंग असो. बेगडी देशप्रेमाचे उमाळे असोत की धर्माचे प्रश्न, स्त्रियांबद्दलचा हिंसेचा मुद्दा असो. या अनेक गोष्टींवर सामान्य माणसापासून ते काही एक नैतिकता आणि किमान विवेक बाळगावा अशी ज्यांच्याकडून आपली अपेक्षा असते त्या सत्ताधाऱ्यांपर्यंत कुणीही असो, त्यांनी उधळलेली मुक्ताफळं ऐकताना माणूस असल्याची लाज वाटायला लागते.

जगभरात सत्ता आणि शोषण एकत्रच नांदतं हे खरंय. पण आपल्या निलाजरेपणाला आणि कोडगेपणाला तोड नाही. आज परिघाबाहेरच्या माणसांची जगण्याची आत्यंतिक धडपड आणि या संघर्षात त्यांचं संपत जाणं ही कोणाच्या खिजगणतीत नसलेली गोष्ट झालीय. शेतकरी, ऊसतोड करणारे कामगार, गावोगावी स्थलांतर करत हातावर पोट भरणारे असोत कुणालाही त्याची पर्वा नाही.

आम्ही वारंवार संविधान आणि त्याच पावित्र्य जपण्याच्या गप्पा मारतो. या संविधानाने दिलेली कोणतीच गोष्ट साधा जगण्याचा मूलभूत अधिकारही असंख्यांपर्यंत पोचत नाही आणि समूहच्या समूह नष्ट होत राहतात, ज्यांची नोंदही नसते.

समकाळाशी जोडून घेणं अशक्य होत चाललंय

अनेक प्रसंगात व्यवस्थेच्या विरोधात उभं राहणं फार गरजेचं असतं. ती कोणत्याही माणसाची, कवी, कलाकारांची जबाबदारीच असते. मात्र हे कलावंतही माणसंच असतात आणि आपल्या शब्दांमधून व्यक्त होण्यापलीकडे त्यांच्याही हातात काही नसतं. याचीही त्यांना किंमत चुकवावी लागते. 

अभिव्यक्तीचं स्वातंत्र्य ही निश्चितच कुणी कुणाला उचलून देण्याची गोष्ट नसली तरी आपली संस्कृती, सामाजिक दबाव आणि बाहेरचे दबाव लेखक, कलावंतांनाही उध्वस्त करतात. आजच्या वाईट अर्थानं बदललेल्या वास्तवात लेखन स्वातंत्र्य, अभिव्यक्तीची स्वायत्तता किंवा विविध कलांच्या माध्यमातून बौध्दिकतेच्या आणि सृजनाच्या अंगाने व्यक्त होत समकाळाशी जोडून घेणं ही दिवसेंदिवस अशक्य होत जाणारी गोष्ट ठरेल, असं वाटतं.

सोबतीला वर्तमान समृद्ध करणारी जाणीव

आपण सर्वच अतिशय सवंग, ढोबळ प्रतिकांच्या बुद्धीहीन वापराने निर्माण होणाऱ्या उन्मादाचे बळी ठरतो आहोत. लिहिणं ही एक सामाजिक कृती असेल तर आमचं उत्तरदायित्व सामाजिक आणि समाजाशी जोडलेलं असायला हवं.

कुणी कितीही नष्ट करायचा प्रयत्न केला तरी हजारो मनांमधे जिवंत असलेला एक उघडा वाघडा कृश म्हातारा काठी टेकत देशाच्या नकाशावरून चालताना आजही मला माझ्या कल्पनेत दिसतोय. आणि माझ्या अस्तित्वाला बिलगलेले माणूसपणाचे काही कण उजळून जातात. माझ्या भूतकाळातून येऊन माझ्या वर्तमानाला समृद्ध करणारी ही जाणीव मला महत्वाची वाटते. ती तुम्हालाही वाटो.

हेही वाचा: 

साहित्य संमेलनात आहात, तर तेरला जाऊन याच! 

टेस्ट मॅचेस चार दिवसांच्या, पण यात नक्की फायदा कुणाचा?

मराठीतलं ऐतिहासिक ललित लेखन म्हणजे फॅन फिक्शन: नंदा खरे

संमेलनाध्यक्ष फादर दिब्रिटोंच्या भाषणाचं सारः लेखक हुजऱ्या नसतो