१५० वर्षांपूर्वी २०० शोध लावणारे, भारताचे एडिसन शंकर आबाजी भिसे

२९ एप्रिल २०१९

वाचन वेळ : ७ मिनिटं


आज शंकर आबाजी भिसे यांची १५२वी जयंती. जाहिरातीचं यंत्र, ट्रेनला सरकते दरवाजे, रेल्वे स्टेशनांवर स्वयंचलित निर्देशक, ‘बेसलाईन’ औषध आदी संशोधनामुळे त्यांना जगभरात भारताचं एडिसन म्हणलं. त्यांच्या कामगिरीवरचा इंडीयन एडीसन हा मूळ लेख अभिधा घुमटकर यांनी इकोनॉमिक आणि पॉलिटिकल विकलीमधे लिहिला. त्याचा अनुवाद मैत्री २०१२ ब्लॉगवर आहे. या अनुवादीत लेखाचा हा संपादित अंश.

शंकर आबाजी भिसे यांचा जन्म २९ एप्रिल १८६७ रोजी मुंबईच्या चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू म्हणजेच सी.के.पी. कुटुंबात झाला. त्यांनी आपल्या चौकस वृत्तीने वयाच्या अवघ्या सहाव्या वर्षी घड्याळ कसं चालतं, ते शोधून काढलं. लहानपणी त्यांचा बराचसा वेळ वेगवेगळे शास्त्रीय प्रयोग करण्यात आणि सायंटीफिक अमेरिकन मासिक वाचण्यात जायचा. त्यातूनच त्यांना प्रख्यात अमेरिकन शास्त्रज्ञ थॉमस एडिसन यांना प्रत्यक्ष भेटण्याची प्रेरणा निर्माण झाली. आणि त्यांना त्यांच्या संशोधनामुळे भारताचे एडिससन म्हणून सन्मानित केलं. जगात त्यांच्या संशोधनाची दखल घेतली गेली.

वडलांचा विज्ञान शाखेला विरोध

भिसेंनी वयाच्या पंधराव्या वर्षी कोळशापासून गॅस निर्माण करणारं यंत्र शोधून काढलं. तरी ते त्यावेळच्या सर्वसामान्य शिक्षणात मागे पडले. संस्कृत विषयाच्या शिक्षकांशी न पटल्यामुळे भिसेंना प्रथम पर्शियन भाषेकडे वळावं लागलं. शेवटी त्यांनी १८८८ मधे मॅट्रिकच्या परीक्षेसाठी मराठी ही दुसरी भाषा म्हणून निवडली. आपल्याला विज्ञान आणि अभियांत्रिकी या विषयात विशेष रुची आहे हे ओळखलं. 

भिसे यांनी पुणे येथील कॉलेज ऑफ सायन्समधे प्रवेश घेण्याची इच्छा वडलांना सांगितली. पण वडलांना ते मान्य नव्हत. त्यांनी भिसेंवर कायद्याचे शिक्षण घेण्याची सक्ती केली. आपल्या स्वतःच्या ताकदीवर पुढचं विज्ञानाचं शिक्षण घेण्याचं ठरवलं आणि मुंबईच्या अकाउन्टट जनरलच्या ऑफिसात नोकरी धरली. तेथे ते १८८८ ते १८९७ पर्यंत नोकरी करत.

हेही वाचा: स्टीफन हॉकिंगः आयुष्यभर खुर्चीत बसून उलगडलं अवकाशातलं गूढ

भिसेंचं स्थान अमेरिका, युरोपात

१८८९ मधे मुंबईत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पाचवे अधिवेशन भरलं असतांना त्यातील एका पुतळ्यावर प्रकाशझोत टाकून प्रारंभी त्याचा काही भाग आणि हळूहळू संपूर्ण पुतळा प्रकाशमान करण्याचे एका इटालियन कंपनीचे आव्हान भिसे यांनी स्वीकारले आणि तसे यशस्वीरित्या करून दाखवले. 

भिसेंनी ऑप्टीकल इल्युशन ऑर मेंटल सायकॉसिस म्हणजे दृष्टीभ्रमाचा अभ्यास केलेला त्यामुळे दृष्टीभ्रम आणि दुसऱ्याच्या मनातील विचार ओळखण्याचा प्रयोग झवेरीलाल याद्निक, राजा रवी वर्मा, कोल्हापूरचे  छत्रपती  शाहू महाराज आणि बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड महाराज यांनी पहिलं होतं. त्याची बातमी टाईम्स ऑफ इंडिया आणि अॅयडव्होकेट ऑफ इंडिया या पत्रात आली. 

भिसेंनी मोरारजी गोकुलदास यांच्या निवासस्थानी केलेला दृष्टीभ्रमाचा प्रयोग मिस्टर वेब यांनी पाहिला होता. नंतर वेबनी त्यावर पत्र पाठवून म्हटलं, भिसेंचं खरं स्थान अमेरिका किंवा युरोपात असायला हवं.

पतियाळे महाराजांसोबत ते ऑक्टोबर १८९५ मधे इंग्लंडला गेले. भिसे यांचे मॅन्चेस्टर येथील फ्री ट्रेड हॉलमधील दृष्टीभ्रमाचे प्रयोग अत्यंत यशस्वी झाले आणि त्यांची प्रशंसा  इंग्लंडमधील आघाडीच्या वृत्तपत्रात झाली.

सायंटीफिक क्लबची स्थापना

१९ ऑक्टोबर १८९३ला भिसेंनी मुंबईत सायंटीफिक क्लबची स्थापन केलं. यामधे चालणाऱ्या कार्याची माहिती ‘विविध कला प्रकाश’ नावाच्या एका मराठी पत्रिकेत देण्यात येत. ही पत्रिका ऑगस्ट १८९४ पासून त्यांनी काही उद्योगपतींच्या सूचनेवरून सुरू केली. या सायंटीफिक क्लबचे सभासद महिन्यातून एका रविवारी शास्त्रीय प्रयोगाचं आयोजन करण्याच्या हेतूनं जमत. 

क्लबचं आणखी काही उद्दीष्ट होतं, की भारतीय उद्योजक सदस्यांची नावं प्रसिद्ध करावी, म्हणजे त्याद्वारे त्यांना आपल्या संशोधनातून पेटंट मिळण्यात सहाय्य होईल, तसेच त्यांनी निर्माण केलेल्या उत्पादनांना बाजारपेठ उपलबद्ध होईल. त्याचबरोबर शास्त्रीय पुस्तकं प्रकाशित केली जावीत आणि तज्ज्ञांकडून देशी औषधांचे परीक्षण होईल.

हेही वाचा: भविष्यात डेटा डिक्टेटरशिपचा धोकाः युवाल नोआ हरारी

प्लेग निर्मुलनासाठी भिसेंनी केलेलं कार्य

१८९६मधे भिसेंची मुंबईच्या फणसवाडी भागातून प्लेग निर्मुलनासाठी नेमलेल्या मुंबईच्या नागरिकाच्या समितीचे एक स्वयंसेवक म्हणून निवड झाली. या साथीमुळे नागरिकांना सक्तीनं आपली घरे सोडून वेगळं राहावं लागत होतं आणि प्लेगचा  प्रादुर्भाव होऊ नये म्हणून सक्तीनं लस टोचावी लागे. लोकांमधली रोगाची भीती दूर करावी म्हणून भिसे यांनी शहरात घरोघर फिरून प्रचार केला आणि गरीबांच्या पुनर्वसनासाठी त्यांनी इंग्रज सरकारकडून हिंदू जिमखान्याजवळील एक प्लॉट मिळवला. 

प्लेगच्या उद्भवलेल्या साथीच्या निर्मुलनासाठी सरकारनं हिंदू, मुस्लीम आणि ज्यू यांची एक संयुक्त समिती नेमली त्याचे प्रमुख भिसे होते. १८ सप्टेंबर १८९८ला सी.के.पी समाजाने भिसे यांचा त्यांनी केलेल्या प्लेगच्या साथीच्या काळातील कार्याबद्दल जाहीर सन्मान केला. याच  ज्ञातीच्या लोकांनी पूर्वी भिसे यांना, त्यांच्या समुद्र प्रवास करून   परदेशी गेल्याच्या मुद्द्यावरून वाळीत टाकले होत.

सरकरता दरवाजा, स्वयंचलित निर्देशकाचा शोध

१८९८मधे भिसे यांनी सरकता दरवाजा या लावलेल्या शोधाबद्दल मुंबईतल्या एका प्रदर्शनात पुरस्कार मिळाला. त्यांनी त्याचे पेटंट मात्र घेतले नव्हतं. मात्र मुंबई येथील रेल्वे एजंटनं भिसे यांच्या या शोधाचा उपयोग करण्यास नकार दिला. इंग्लिश इंजिनीअरनं त्याची परीक्षा घेतली तरच आपण हा शोध स्वीकारू असे त्याचे म्हणणे होते. आपल्या पेटंटचा अधिकार सुरक्षित ठेवण्याच्या हेतूने भिसे यांनी हा प्रस्ताव फेटाळला. 

भिसे यांनी ऑटोमॅटीक स्टेशन इंडीकेशन म्हणजे स्वयंचलित स्थानक निर्देशकाचा शोध लावला. या निर्देशकात पूर्वीच्या स्थानकांची नावं, गाडी जिथे थांबते ती स्थानकं, पुढं येणारी स्थानकं, प्रवासाचा वेळ हे सर्व दाखवलं जात. या शोधाचे पेटंट भिसे यांनी भारत सरकारकडून १८९६ मधे संपादन केलं आणि विद्यार्थ्यांच्या लिटररी अन्ड सायंटीफिक सोसायटीने हे यंत्र एल्फिन्स्टन हायस्कूलमधील प्रदर्शनात प्रदर्शित केलं. पण इंडियन रेल्वेनं हा निर्देशक वापरण्यास नकार दिला. भिसे यांनी प्रवाशांच्या सामानासाठी एका सुरक्षा पेटीचा शोध लावला आणि त्याचं पेटंट त्यांनी १८९७मधे मिळवलं.

हेही वाचा: विज्ञानदिनी ना सीवी रमण यांचा जन्मदिन, ना स्मृतिदिन

पेटंट मिळवणं सोप्पं नाही

इंग्लंडमधे कोणत्याही शोधकाला पेटंट मिळवण्यासाठी मोठी गुंतागुंतीची पद्धत अवलंबावी लागत असे. त्याला आपले संशोधनाचे मॉडेल, त्याची संरचना आणि त्याच्या उपयुक्ततेचं प्रमाणपत्र या साऱ्या बाबी एखाद्या कायदेशीर तज्ज्ञाकडून सादर कराव्या लागत. मगच पेटंटचे हक्क मिळत असत. त्यामुळे भिसेंना सुरवातीला अनेक अडचणी येत. परंतु दादाभाई नौरोजी यांच्यासारख्यांनी भिसेंमधला यशस्वी शोधक ओळखून त्यांच्या प्रकल्पांना भरीव आर्थिक मदत केली. 

जुलै १८९७ मधे आपल्या वजनमापक यंत्राच्या शोधाबद्दल दहा पौंडाचे इनाम मिळवलं होतं. लंडनच्या सोसायटी ऑफ सायन्स, लेटर्स अन्ड आर्ट्स या संस्थेकडून मिळालं.  त्यांनी भिसेंना सभासदत्व बहाल केले.

१९०१ मधे, भिसे यांनी एका ऑटो फ्लशर या यंत्राचा शोध लावला. या यंत्राच्या सहाय्याने केवळ एक बटन दाबून शौचालयात पाईपवाटे पाणी जोरात सोडलं जाऊन स्वच्छ होतहोतं. लंडन महापालिकेनं केवळ या यंत्रासाठी भरमसाठ पाणी लागतं, या सबबीवरून या यंत्राचं मॉडेल वापरण्यास नकार दिला. तरीही भिसे यांनी इंग्लंड व अमेरिका येथे पेटंटसाठी अर्ज केले. आज त्यांच्या ५० पेटंट आणि २०० इनव्हेंशन आहेत.

गरज ओळखून यंत्र बनवले

१९०१मधे भिसेंनी जाहिरात करणाऱ्या यंत्राचा शोध लावला. या यंत्रात एकाहून अधिक जाहिराती क्रमशः काही विवक्षित मर्यादित वेळेत दाखवल्या जाऊ शकत होत्या. त्यात अकार, अक्षरे, रंग आणि रचना बदलण्याच्या सुविधा होत्या. विजेवर चालणारे हे यंत्र असून हातांनीसुद्धा चालवता येत होतं. 

अमेरिकेतल्या मागणीच्या अंदाजानुसार भिसे यांनी एक असे स्वयंचलित यंत्र तयार केले, की त्यात दुकानातील मालाचे वजन मोजणं, तो एका पिशवीत भरला जाणं आणि  हॅन्डल फिरवल्यावर त्याची नोंद करणं या क्रिया होत असत. भिसे यांनी एका स्वयंचलित सायकल स्टॅंड आणि त्याला जोडून एक कुलूप या योजनेचा शोध लावला होता. त्यांनी शोध लावलेल्या इतर यंत्रात, शर्टावर बटणं लावणं, मसाज करणं, ग्राइन्ड करणं ही कामं करणारी यंत्रे होती. या सर्व यंत्रांना यथोचित प्रतिसाद मिळाला.

हेही वाचा: पहिल्या अग्निबाणाच्या यशस्वी उड्डाणाची आज पन्नाशी

जगातल्या मुद्रण उद्योगानं भिसो टाईप स्वीकारलं

‘भिसो टाईप’ हे भिसेंनी मुद्रण उद्योग जगताला दिलेली सर्वात मोठी देणगीच. १९०२ मधे शोध लागलेल्या भिसो टाईपच्या चार वैशिष्ट्यांबद्दल तेथील एका वैज्ञानिक पत्रिकेत  नोंद घेतली. त्या काळच्या मोनो टाईप आणि लीनो टाईपच्या सर्वश्रेष्ठ यंत्रांची तुलना करतांना भिसो टाईपचा वेग अभूतपूर्व असा १५०० ते २००० अक्षरे प्रतितास असा होता. यामुळे उर्जेची बचत होतहोती तसंच चित्रांचा अंतर्भाव करता येण्याची सुविधा, पाश्चिमात्य व पूर्वात्य भाषांमधील शब्दांची निर्मिती करता येणं शक्य झालं. होतं.

लंडनच्या एका मुद्रण तज्ज्ञांनी भिसो टाईपच्या उच्च गुणवत्तेबाबत अहवाल दिला. १९१० मधे टाटा यांनी लंडन येथील टाटा भिसे इंव्हेंशन सिंडीकेटचे प्रायोजकत्व स्वीकारलं. मनोरंजन या मराठी मासिकाच्या १९१२ च्या दिवाळी अंकात हरिश्चंद्र तालचेडकर यांचा भिसे यांच्या लंडन येथील कारखान्यावर एक सचित्र लेख आला होता. त्यात भिसे यांनी कित्येक युरोपियन कामगारांना नोकरी दिल्याचं वृत्त मोठ्या अभिमानानं दिलं.

रोटरी तत्वावरील एका मिनिटाला ३००० टाईप निर्माण करणा-या पहिल्या यंत्राचा शोध लावला. भिसेंच्या या शोधक  आणि मुद्रण क्षेत्रातील  त्यांच्या क्रांतिकारक वाटचालीमुळे  मुद्रण तंत्र विज्ञान क्षेत्रात एक युग आले, असं म्हटलं.

भिसेंनी औषधविज्ञानातही क्रांती केली

मुद्रणातील उच्च प्रतीच्या संशोधनाबरोबर भिसे यांनी औषधविज्ञान म्हणजे फार्माकोलॉजी या क्षेत्रातही आपला ठसा उमटवला. १९१७ मधे भिसे यांनी ‘शेला’  नावाच्या एका वॉशिंग कम्पाऊंडचा शोध लावला. त्याचे स्वामित्व हक्क त्यांनी एका ब्रिटीश कंपनीला विकून भरपूर फायदा संपादन केला. पण ‘बेसलाईन’ या नावाचं औषध. मलेरियाच्या तापावर त्याने गुण येई. या संशोधनामुळे त्यांच खूप मोठं नाव झालं.

१९१४मधे भिसे यांनी एक लिमिटेड कंपनी स्थापन केली. बेसलाईनच्या निर्मिती आणि विक्रीसाठी एका ब्रिटीश उद्योगपतीला भांडवल पुरवले. पहिल्या महायुद्धात सैनिकांना होणाऱ्या जखमांच्या इलाजात आणि पाणी शुद्ध करण्यासाठी या औषधाचा उपयोग केला गेला. ब्रिटीश सरकारनं भिसेंना या औषधाचा फॉर्म्युला मागितला असता भिसेंनी उघड करण्याचं नाकारलं.

तोंडावाटे  देण्यात येणारे हे औषध १९२७  मधील बहुतेक अमेरिकन मेडिकल जर्नल्समधे नोंदवण्यात आलं असून रक्तदाब, आतड्याचे आजार, पायारीया, मलेरिया आणि इन्फ्लूएन्झा अशा अनेक आजारांवर ते गुणकारी असल्याचे नमूद केलं होतं. हे औषध भारतात सर्वत्र उपलब्द्ध व्हावे आणि तेदेखील स्वस्त दरात म्हणून भिसे यांनी त्याचे घटक भारतीय कंपन्यांना विकून ते भारतात बनवले जाईल अशी सोय केली.

हेही वाचा: आहे रे, नाही रे, हीच डिजिटल युगाचीही भाषा

भिसेंचं विविध क्षेत्रांतलं काम 

भिसेंनी वैश्विक मंदिराची संकल्पना करून त्यांनी त्याचे मॉडेल न्यूयॉर्क म्युजियमकडे सादर केलं होतं. यातील कमळाच्या सहा घटात हिंदू, बौद्ध, कॉन्फ्युशियन, ज्यू, ख्रिश्चन आणि इस्लाम यांची प्रातिनिधिक रचना केली होती.

आपल्याला नवल वाटेल, पण भिसे यांनी नाट्य आणि पटकथा लेखन यातही लक्ष घातलं. त्यांनी लिहिलेले नाटक गार्डन ऑफ आग्रा किंवा डिप्लोमॅटिक दुर्गा. यात दुर्गा एक भारतीय मुलगी आणि जॅक एक इंग्लिश मुलगा यांची प्रेमकथा.

भारतीय शास्त्रज्ञाचा सन्मान

२९ एप्रिल १९२७ला भिसे यांच्या वाढदिवसाच्या निमित्ताने, शंभर मान्यवर अमेरिकन नागरिकांच्या उपस्थितीत न्यूयॉर्कमधील एका हॉटेलात भिसे यांचा अमेरिकेतील आघाडीचा भारतीय शास्त्रज्ञ म्हणून भव्य सत्कार आयोजित करण्यात आला होता.

भिसे यांच्या विदेशातील चतुरस्र कामगिरीचा कळसाध्याय म्हणजे न्यूयॉर्क अमेरिकन या पत्राच्या विज्ञान विभागाचे संपादक फ्रान्सिस टिटसोर्ट यांनी भिसे यांचा उल्लेख ‘दी इंडियन एडिसन’  या विशेष शब्दांनी केला. वास्तविक भिसे यांना तो मानाचा किताब या पूर्वीच १९०८ मधे अनेक इंग्लिश आणि अमेरिकन पत्रांनी बहाल केला होता.

भिसे महाराष्ट्रातल्या पुढील पिढ्यांतल्या वैज्ञानिकांना स्फूर्ती देत आहेत. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांचं स्मरण झालं नाही तरच नवल होतं.

हेही वाचा: पालघरचा भूकंप... कोट्यवधी वर्षांपासून आजपर्यंत!