गुढीपाडवाः शिवपार्वती विवाहाचा वारसा सांगणारा हजारो वर्ष जुना उत्सव

०६ एप्रिल २०१९

वाचन वेळ : ५ मिनिटं


ज्येष्ठ विचारवंत आणि इतिहास संशोधक डॉ. आ. ह. साळुंखे यांनी `गुढी आणि शंकरपार्वती` या पुस्तकात गुढीपाडव्याचा नव्या दृष्टीने अभ्यास मांडलाय. तो शिवपार्वती विवाहाचा उत्सव असल्याचा त्यांचा दावा आहे. त्यासाठी अनेक बारीकसारीक संदर्भ देत हे संशोधन मांडलंयं. गुढीपाडव्याला साडेतीनशे वर्षांच्या इतिहासात शोधणाऱ्यांना त्यामुळे उत्तरं सापडली आहेत.

गुढी पाडव्याचा सण साजरा करावा की नाही? तसेच यादिवशी घरावर गुढी उभारावी की नाही? यावर महाराष्ट्रात अलिकडच्या काळात वादंग उठत असताना तसंच तावातावाने मतं मांडली जात असताना ज्येष्ठ विचारवंत आणि प्राच्यविद्यापंडित डॉ. आ. ह. साळुंखे यांनी गुढी पाडव्याच्या दिवशी गुढी उभी करण्याची प्रथा शंकर आणि पार्वती यांच्या चरित्राशी जवळून संबंध असल्याची ग्वाही 'गुढी आणि शंकरपार्वती' या आपल्या ग्रंथातल्या मांडणीतून दिली.

आपला वारसा आपणच शोधुया

आपण कुठल्याही प्रकारच्या चाकोरीबद्ध कर्मकांडाचे समर्थक नसल्याचे सुरवातीलाच स्पष्ट करत त्यांनी कर्मकांडामागचा इतिहास तपासण्याची गरज सांगितलीय. त्यानुसार गुढी उभारण्याची ही प्रथा अलीकडच्या तीन-सव्वातीनशे वर्षांतील आहे की तिला त्यापूर्वीची काही परंपरा आहे, याचा चिकित्सकवृत्तीने शोध घेण्याचा हा प्रयत्न असल्याचे ते सांगतात.

भारतीय परंपरेतल्या सणउत्सवांकडे नकारात्मक दृष्टीने न पाहता त्यांच्याकडे, जो आमचा स्वतःचा उज्ज्वल वारसा आहे, तो कोणी तरी आमच्याकडून हिसकावून आणि हिरावून घेतलेला असला, तर आम्ही तो का नाकारावा? त्याच्याविषयी तुच्छता का बाळगावी? त्याचा धिक्कार का करावा? आमचा चांगला वारसा आमचा आम्ही हस्तगत केला पाहिजे. त्याच्यावर इतरांनी चढवलेली अहंकाराची पुटं दूर केली पाहिजेत आणि आमचा वारसा विशुद्ध स्वरुपात परत मिळवला पाहिजे आणि जपलाही पाहिजे, अशा भूमिकेतून पाहाण्याचा सल्ला ते देतात.

वैदिक चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेने बहुसंख्य जनतेला धार्मिक आणि मानसिक गुलामगिरीच्या सापळ्यात अडकवून जखडून टाकण्यासाठी, त्यांना तेजोहीन करण्यासाठी आमच्या वेदपूर्वकाळातल्या दैदिप्यमान प्राचीन सिंधूकाळातल्या इतिहासाचं, बळीवंशीय परंपरेचं जाणीवपूर्वक विकृतीकरण केलं.

हेही वाचाः गुढीपाडव्याला साजरा करुया महाराष्ट्राचा पहिला स्वातंत्र्यदिन

मूळच्या कृषीपरंपरेवर वेदवादी ऋषीपरंपरेची अनावश्यक पुटं चढवली, त्यामुळे आपण आपल्याच उज्ज्वल वारशापासून तुटलो, दुरावलो. त्या जाज्वल्य परंपरांशी पुन्हा जोडून घेण्यासाठी आपण साजरे करत असलेल्या सणउत्सवांचा अर्थ नव्यानं उलगडला जाणं आणि तो उगवत्या पिढीपुढे सातत्याने ठेवणं महत्वाचं ठरणार आहे.

बहुजनांना उपरं ठरवण्याचा डाव

प्राचीन भारतातल्या सिंधूजनांवर वैदिकतेचा म्हणजेच ब्राह्मण्याचा पगडा निर्माण होण्यापूर्वीची समतावादी, मातृसत्ताक परंपरेचे स्मरणसुद्धा गुढी उभी करण्याच्या प्रथापरंपरेतून आपल्याला होते.

सांस्कृतिक इतिहासाचं विद्रुपीकरण करुन त्यावर वैदिक आणि पौराणिक बेगड डकवण्याचं आणि त्यातून मानवी पिळवणुकीचं सनातन तंत्र बळकट करण्याचं मानवताद्रोही कटकारस्थान प्रतिक्रांतीतून यशस्वी होत आलंय. त्यातून इथल्या बहुजनांना पुन्हा पुन्हा सांस्कृतिकदृष्ट्या उपरं ठरवलं गेलं.

गुढीपाडव्याचं नातं शिवशंकराशी

भारतातला मुख्य संघर्ष हा वैदिक विरुद्ध अवैदिक असाच राहिलाय. त्याच्या पाऊलखुणा या गुढी पाडवा आणि इतर परंपरातूनही दिसून येतात. गुढीपाडवा आणि शिवशंकर यांचं परस्पर नातं आजच्या काळातही श्रीशैलम आणि इतर प्रसिद्ध तीर्थस्थळं आणि मंदिरातल्या पूजापरंपरेतून पाहायला मिळतं.

शिव हे दैवत यज्ञविरोधी म्हणजेच वैदिकविरोधी मानलं जातं. शिव आणि त्याचं वाहन नंदी हे प्राचीन काळापासून भारतीय कृषिसंस्कृतीशी निगडीतच मानण्यात आलंय. शंकर, शिव, महादेव, रुद्र अशा विविध नावाने भारतीय जनमानसामधे अपार श्रद्धेचं स्थान पटकावलेल्या या देवाधिदेवाची नेहमीची उग्र नव्हे तर प्रसन्न मुद्रेतली प्रतिमा गुढीपाडव्यादिवशी पूजतात.

हेही वाचाः गुढीपाडव्याला गुढीपाडवाच राहू दे, त्याला हिंदू नववर्ष कशाला बनवताय?

देवदानवांच्या संघर्षात सदैव असुर-दानवांच्या बाजूने उभं राहात आलेल्या शंकर या दैवताला काळाच्या ओघात वैदिकांनी वेदवादीच बनवून टाकलं. खरंतर भोळा सांब म्हणजे अन्यायग्रस्त, उपेक्षित, शोषितांचा कैवारी मानला गेलेला देव. मुळात इथल्या शोषित जनतेचा स्वतंत्र असा सांस्कृतिक इतिहासच नाही. शोषकांनी आपल्या सोयीसाठी आणि गौरवीकरणासाठी लिहून ठेवलेल्या साहित्यावरुनच शोषितांचा इतिहास धुंडाळावा लागतो.

सांस्कृतिक इतिहासाची पुनर्मांडणी हवी

प्राचीन परंपरांचा चिकित्सक दृष्टीने अभ्यास आणि निरीक्षण केल्यास त्यातून अनेकदा प्रेरणास्रोत सापडू शकतात. म्हणूनच प्राचीन साहित्यात विखुरलेल्या कथा, काव्य आणि मिथकांचे संदर्भ वारंवार पडताळून पाहणं गरजेचं ठरतं. त्या आधारेच सांस्कृतिक इतिहासाची सत्य आणि पुनर्मांडणी शक्य होणार असते. गुढीपाडवा या सणाबाबत त्या दृष्टीने विचार होणं महत्वाचं ठरेल.

गुढीपाडवा म्हणजे नव्या वर्षाची, संवत्सराची सुरवात मानली जाते. वसंतऋतूच्या आगमनाचाही हा काळ असतो. महाभारतातल्या कथेनुसार उपरिचर वसूच्या काळापासून वर्षानुवर्षे श्रेष्ठ राजे काठी रोवण्याची ही परंपरा चालवत आलेत. महाराष्ट्रातही चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला म्हणजेच नव्या वर्षाच्या पहिल्या दिवशी श्रद्धापूर्वक गुढी उभारण्याची प्रथा रुढ आहे.

हेही वाचाः गुढीपाडवा FAQs: आपल्या मनात असणाऱ्या प्रश्नांची साधीसरळ उत्तरं

आधुनिक काळातली गुढी आणि प्राचीन वाङमयातल्या गुढीची वर्णनं पाहता त्यात बरीच साम्यस्थळं आढळतात. प्राचीन काळी वसूने बांबूच्याच काठीची गुढी उभारुन महोत्सव साजरा केल्याचा उल्लेख आहे. आज गुढीपाडव्याच्या दिवशी घरोघरी गुढी उभारण्याच्या कृती वा विधीतून आपण त्याच प्राचीन परंपरेशी जोडून घेण्याचा प्रयत्न करतात.

कालिदास म्हणतो शिवपार्वती हे जगाचे मायबाप

सत्तासंपत्ती आणि इतर साधनं हाती आल्यामुळे या देशाचा बहुजनवादी इतिहासच बदलण्याचा चंग प्रतिगामी शक्तींनी बांधलाय, हे अलिकडच्या काळात सातत्याने अनुभवायला मिळतंय. इतिहासाचं वैदिकीकरण म्हणजेच विकृतीकरण करण्याच्या धडपडीत असलेले कट्टरतावादी वेदकाळाला सिंधुसंस्कृतीच्याही पूर्वी असल्याचं खोट्या पुराव्यानिशी सिद्ध करण्याच्या उपदव्यापात गुंतलेत.

या पार्श्वभूमीवर शंकर आणि पार्वती यांना प्राचीन काळापासून भारतीय परंपरेने आद्य मातापिताच मानलंय. गुढीपाडवा हा सणही या आदर्श आणि आद्य दांपत्याच्या गौरवार्थच साजरा होत आलाय. महाकवी कालिदासाने रघुवंश या महाकाव्याच्या सुरवातीलाच `जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरो` अशा शब्दात जगाचे मायबाप  असलेल्या पार्वती परमेश्वरांना वंदन केलंय.

हेही वाचाः युधिष्ठिर शक ते शिवशक, जाणून घेऊया महाराष्ट्राच्या कालगणनेचा प्रवास

सांस्कृतिकदृष्ट्या ही बाब महत्वाची आहे. जगन्माता पार्वती आणि सृष्टीकर्ता शंकर यांच्या विवाहनिश्चितीचा आनंदच गुढ्यातोरणं उभारुन साजरा होत आलाय. प्राच्यविद्यासंशोधक कॉम्रेड शरद पाटील यांनीही महाभारतातल्या वर्णनाचा संदर्भ देत गुढीपाडवा म्हणजे प्राचीन इंद्रोत्सवाचाच अवशेष, भाग असल्याचं प्रतिपादन करताना चैत्री शुद्ध प्रतिपदेला एका काठीवर नवं वस्त्र लपेटून त्यावर नवपल्लवीत निंबाची फांदी बांधून त्यावर तांब्या ठेवतात, असा स्पष्ट उल्लेख केलाय.

संतपरंपरेत आहेत गुढीचे जुने उल्लेख

गुढी हा शब्द अस्सल देशी आहे. कारण या शब्दाचे मूळ संस्कृत भाषेत आढळत नाही. गुढी या शब्दाचा वैदिक परंपरेशी संबंध नाही. हा शब्द द्रविडी भाषेचीच देणं आहे. म्हणूनच गुढी उभारण्याच्या प्रथा किंवा परंपरेला अस्सल मूलनिवासी सुगंध आहे, असं म्हटलं तर वावगं ठरु नये. गुढी किंवा ध्वजा म्हणजे पार्वतीमातेचंच प्रतिक मानता येईल. गुढीला रेशमी वस्त्र आणि कडुनिंबाची पुष्पयुक्त फांदी, साखरेच्या पुतळ्यांचा हार आदींनी सजवणं म्हणजे महादेवाशी विवाहासाठी साजर्‍या उमेला सालंकृत करण्यासारखंच होय.

लोकवाङमयातही गुढीपाडव्याचं वर्णन आढळतं. कानडी वचन साहित्य आणि मराठी संत साहित्यात गुढीचा उल्लेख आहे. `ओडेयरु बंदडे गुडी तोरणव कट्टी` म्हणजेच शरणांचं आगमन होता गुढ्या उभारुन तोरणं बांधा असं महात्मा बसवण्णांच्या कानडी वचनात नमूद आहे.

हेही वाचाः गुढीपाडव्याला वाचुयाचः राज ठाकरेंनी शरद पवारांची घेतलेली मुलाखत

मराठी भाषेत गुढी या शब्दाचा उल्लेख तेराव्या चौदाव्या शतकातल्या साहित्यात आढळून आलाय. चक्रधर स्वामींच्या लीळाचरित्रातही `गुढिया उभिलियाःचलद्रुपा पताका` असं वर्णन आहे. संत नामदेव, संत चोखामेळा, संत ज्ञानेश्वर यांच्या अभंग ओव्यांतही गुढी या संकल्पनेचा वावर दिसून येतो. संत तुकोबांनीही अभंगगाथेत गुढी शब्दाचा अनेकवेळा उल्लेख केलाय.

आजच्या काळात गुढीपाडवा या सणाकडे पाहताना प्राचीन सिंधुकालीन भारतीय परंपरा ते आधुनिक महाराष्ट्रातली गुढी उभारण्याची प्रथा इथवरचा मागील हजारो वर्षांपासून अखंडपणे वाहात आलेला निकोप आणि निरामय संस्कृती प्रवाह लक्षात घ्यायला हवा.

हेही वाचाः गुढीपाडव्याला श्रीखंड पुरी खाताय, पण तुम्हाला त्याविषयी काय माहितीय?

(लेखक सोलापूर येथील ज्येष्ठ पत्रकार आहेत. )