बशीर मोमीन – कवठेकरः कोंबड्या विकण्यापासून जीवनगौरव पुरस्कारापर्यंत 

१६ जानेवारी २०१९

वाचन वेळ : ४ मिनिटं


तमाशासाठी अनेक ऐतिहासिक वगनाट्यं, गवळणी,  लावण्या,  भक्तिगीतं,  भारुडं,  लोकगीतं लिहून मराठी लोकसाहित्याचा वारसा गेल्या ५० वर्षांपासून पुढे नेणाऱ्या बशीर मोमीन – कवठेकर यांना यंदाचा तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्काराची घोषणा झालीय. आज विठाबाईंच्या स्मृतिदिनी या लोककलाकाराची ही ओळख.

राज्य सरकारने २००५ पासून तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर यांच्या नावाने पाच लाख रुपयांचा जीवनगौरव पुरस्कार सरकारने सुरू केलाय. यंदा २०१८च्या पुरस्काराचे मानकरी आहेत बशीर कमरुद्दीन मोमीन – कवठेकर. महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात, खेड्यापाड्यात राहून लोककलेची सेवा करणाऱ्या कलावंतांचे प्रतिनिधी असणाऱ्या बशीरभाईंना मिळालेला हा पुरस्कार गौरवास्पद आहे. 

अकराव्या वर्षी लिहिलं पहिलं गाणं

१ मार्च १९४७ ला जन्मलेल्या बशीरभाईंचं पुणे जिल्ह्यातलं यमाईचे कवठे हे जन्मगाव. घरातली परिस्थिती हलाखीची. वडलांचा व्यवसाय खेड्यापाड्यातल्या आठवडी बाजारात कपडे आणि कोंबड्या विकण्याचा. घरात लोकसाहित्याची कुठलीच परंपरा नाही. पण बशीरभाईंना मात्र लहानपणापासूनच कवितेने वेडं केलं. हे वेड त्यांनी आयुष्यभर जपलं. आज या वेडानेच त्यांना लोकशाहीर हा बहुमान मिळालाय. 

बशीरभाईंच्या लहानपणी यमाईचं कवठे हे अत्यंत मागास भागातलं गाव होतं. गावात शाळा नाही. प्रवासाला एसटी नाही. त्यामुळे दररोज कवठे ते लोणी असा सायकलने प्रवास करायचा. परंतु घरातली आर्थिक परिस्थिती शिक्षणात लक्ष लागावं अशी नव्हतीच. त्यामुळे नववीनंतर शाळेला रामराम ठोकून वडलांचा व्यवसायात लक्ष घालावं लागलं.

मलठण,  शिरुर, तळेगाव दाभाडे, कान्हूर अशा आठवडी बाजारात कोंबड्या, कपडे विकायचे. ते करतानाच आपला लोककलेचा छंद जपणं, हे आर्थिक अडचणीच्या काळात सोपं नव्हतं. पण बशीरभाईंनी शाळेत असल्यापासूनच लोकगीतं ऐकून, पाहून लोकसाहित्याचे धडे घेतले. अकरा वर्षाचे असताना त्यांनी ग्रामदैवत यमाईवर स्वतः एक गाणं रचून गायलं. त्याचं बक्षीस म्हणून त्यांना शाळेत कार्यक्रम बघायला आलेल्या लोकांनी दहा पैसे, पाच पैसे देऊन त्यांच्या पाठीवर कौतुकाची थाप मारली.

गाण्यासाठी घरासमोर रांगा 

या घटनेने त्यांची लिखाणाची उमेद वाढली. मग त्यांनी ठरवून टाकलं की आता मागे वळायचं नाही. त्यानंतर जागरण-गोंधळ असो की  भजनाचे कार्यक्रम, गाणं रचून देण्यासाठी त्यांच्या घरासमोर रांगा लागू लागल्या. खेड्यापाड्यात बशीरभाईंनी तयार केलेली गाणी जागरण गोंधळात आणि भारुडात वाजू लागली.

बशीरभाई तमाशासाठी पहिलं गाणं लिहिल्याची आठवण सांगतात, ` मी साधारण सोळा सतरा वर्षाचा असताना गावात तुकाराम खेडकरसह विठ्ठल कवठेकर यांचा पहिला तमाशा आला. तेव्हा त्यांनी अनेक लोकगीतं माझ्याकडून लिहून घेतली. सादर केली. विठ्ठल कवठेकर हे गंगाराम कवठेकर यांचे चुलत बंधू. त्या काळात विठ्ठलदादांनी  मला खूपच उमेद दिली.`

त्यापुढचा टप्पा बशीरभाईंच्या शब्दांत असा, `पंचक्रोशीत माझ्या लोकगीतांचा बोलबाला सुरू झाला, गाजलेल्या गाण्यांच्या तालावर त्या वेळची तरुणाई नाचायची. एक दिवस संगीतरत्न दत्ता महाडिक-पुणेकर यांच्या हाती माझं एक लोकगीतं लागलं. हे लोकगीतं कोणी लिहिलं अशी माहिती त्यांनी काढली. तेव्हा त्यांना कळले की, कवठ्याचा एका पोरानं हे गीत लिहिले आहे. दत्ता महाडिकांनी मला बोलवून घेतले. यापुढे माझ्या तमाशातली गाणी तूच लिहायची, असं मला फर्मानं सोडलं. तेव्हापासून त्यांच्या तमाशासाठी मी अनेक लोकगीतं, लावण्या, गवळणी लिहिल्या.` 
`कोणी कुणाला नाही बोलायचं,  हे असंच चालायचं`, `सारं हायब्रीड झालं`, `खरं नाही काही हल्लीच्या जगात`, फॅशनचं फॅड लागलंय गॅड`, अशी त्यांची अनेक लोकगीतं दत्ता महाडिक यांनी स्वतः गायली.

मुस्लिम लोककलाकाराची शिवकालावर नाटकं 

गाण्याइतकंच बशीरभाईंना घडलेल्या सत्यकथा आणि ऐतिहासिक कथांवर लेखन करायला खूप आवडायचं. म्हणूनच आपल्या काव्यसंग्रहाबरोबर त्यांनी वगनाट्यं आणि नाटकं लिहिण्याचा छंद जोपासला. एक मुस्लिम समाजातला लोककलावंत छत्रपती शिवाजी महाराज,  संभाजी महाराज,  राजाराम महाराज यांच्या जीवनावर ऐतिहासिक नाटकं लिहितो, हे अनेकांच्या पचनी पडत नाही. पण प्रत्येक शिवप्रेमीचं ऊर भरून यावं असं जबरदस्त लिखाण त्यांनी केलंय.

`भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा!`, ` वेडात मराठे वीर दौडले सात!` अशी त्यांनी लिहिलेले नाटकं रघुवीर खेडकर यांच्यासह कांताबाई सातरकर,  दत्ता महाडिक पुणेकर यांनी सादर केली. बशीरभाईंनी ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करून अनेक सामाजिक वगनाट्यं रंगमंचावर आणली. `तांबडं फुटलं रक्ताचं`, `बाईनं दावला इंगा`, `इष्कानं घेतला बळी` अशी त्यांची वगनाट्यं गाजली.
छत्रपती शिवाजी महाराजांबरोबरच महात्मा फुले हे त्यांचं प्रेरणास्थान. त्यामुळे सामाजिक जागृतीवर त्यांचा भर होता. हुंडाबळी,  अंधश्रद्धा निर्मूलन,  दारूबंदी अशा अनेक जनजागृतीच्या कार्यक्रमात त्यांनी आपला सहभाग नोंदवला. आकाशवाणी,  पथनाट्य,  लोकनाट्य यांच्या माध्यमातून त्यांनी विविध सामाजिक कार्यक्रम केले.

लेखनापासून अभियनापर्यंतची वाटचाल

बशीरभाई बी. के. मोमीन या नावाने प्रसिद्ध आहेत. `कलावंताच्या आठवणी` हे आपल्या अनुभवांवर आधारित पुस्तक त्यांनी लिहिलं. त्याच्या प्रकाशनासाठी महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाने मदत केली होती. आणि शरद पवार यांच्या हस्ते त्यांचं प्रकाशन झालं. भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा!, एकशे एक लावण्या, याबरोबरच प्रेम स्वरूप आई हा कविता संग्रह अशी त्यांची पुस्तकं प्रकाशित झालीत.

शिवाय नवसाची यमाई भाग-१ आणि भाग-२,  अष्टविनायक गीते,  सत्वाची अंबाबाई,  रामायण कथा,  कऱ्हा नदीच्या तीरावर,  अशी त्यांनी लिहिलेल्या गाण्यांच्या कॅसेट आणि सीडी आल्यात.

अभिनेते म्हणूनही त्यांनी लोककलेत योगदान दिलंय. नेताजी पालकर या नाटकातली छत्रपती शिवाजीराजे यांची भूमिका,  भ्रमाचा भोपळा नाटकात तृतीयपंथी व्यक्तीची भूमिका, भंगले स्वप्न महाराष्ट्र मध्ये औरंगजेबाची भूमिका करणाऱ्या या अवलियाने आपल्या पन्नास वर्षाच्या लेखनप्रवासात चार हजारांहून अधिक लोकगीतं लिहिलीत आणि या महाराष्ट्रतील लोककला संपन्न केली.

(लेखक लोककलेचे अभ्यासक आणि ज्येष्ठ राजकीय पत्रकार आहेत. )