जयंतराव साळगावकरः स्वप्नं पाहणारा आणि प्रत्यक्षात आणणारा बापमाणूस

०१ फेब्रुवारी २०१९

वाचन वेळ : ७ मिनिटं


‘कालनिर्णय’च्या रूपात मराठी घराघरात पोचलेल्या ज्योतिर्भास्कर जयंत साळगावकर यांचा आज जन्मदिन. ते आज असते तर त्यांचा नव्वदावा वाढदिवस साजरा झाला असता. अनेक चढउतार असलेलं त्यांचं आयुष्य म्हणजे एक आश्चर्याचा प्रवास आहे. त्याविषयी त्यांचे कर्तृत्ववान सुपुत्र जयराज साळगावकर यांनी लिहिलेला लेख.

पप्पांनी १९५१ मधे ‘लोकसत्ता’ दैनिकामधे शब्दकोडे विभागात रचनाकार आणि सहसंपादक म्हणून कामाला सुरवात केली. त्याआधी त्यांनी मालवणमधे ‘ज्योती’ नावाचं एक नियतकालिक चालवलं होतं. संत साहित्याच्या वाचनामुळे त्यांना शब्द, त्यांचे अर्थ, त्यातले बारकावे यांचं चांगलं ज्ञान होतं. ‘लोकसत्ता’च्या शब्दकोडे विभागात नोकरी करताना त्याचा त्यांना चांगलाच उपयोग झाला.

तिथली कामं करूनही त्यांच्याकडे भरपूर वेळ उरायचा. त्या वेळात त्यांनी फलज्योतिषाचा आणि हस्तसामुद्रिकाचा अभ्यास केला. अगणित लोकांच्या कुंडल्या आणि हात त्यांनी त्या काळात बघितला. या अभ्यासाचा त्यांना लगेचच उपयोग झाला, तो ‘लोकसत्ता’तली शब्दकोडी १९५६ मधे बंद पडली तेव्हा.

कोड्यांपासून कोड्यांकडे व्हाया राशिभविष्य

शब्दकोडं विभाग बंद झाल्यानंतर पप्पा मात्र ‘लोकसत्ता’तून बाहेर पडले. नोकरी सोडताना मिळालेल्या १५-१६ हजारांच्या रकमेतून त्यांनी ‘लोकमित्र’ नावाचं साप्ताहिक सुरू केलं. पण सहा महिन्यांतच ते पैसेही संपले आणि साप्ताहिकही बंद पडलं. पण या ‘लोकमित्र’च्या अंकात पप्पा साहित्याच्या अंगाने, संतवचनांवर आधारित राशिभविष्य लिहित. त्यांचं या पद्धतीचं राशिभविष्य त्या काळात लोकप्रिय झालं होतं. 

‘लोकमित्र’ बंद पडल्यानंतर ‘लोकसत्ता’चे संपादक ह. रा. महाजनी यांनी पप्पांनी त्याच प्रकारचं भविष्य ‘लोकसत्ता’त लिहावं असं सुचवलं. त्यांचा ज्योतिषशास्त्राचा अभ्यासही त्यांना कामात आला. त्यानंतर १९५६ ते १९६२ या काळात ते ‘लोकसत्ता’च्या रविवार अंकात राशिभविष्य लिहित. पप्पांनी त्या काळात इतर नियतकालिकांमधे कथा, लेख असं भरपूर लिखाण केलं. त्यांचं राशिभविष्य वाचायला लोकांना फार आवडायचं. त्यामुळे नंतरही इतर अनेक दैनिकांमधे त्यांनी राशिभविष्य लिहिलं.

पण शब्दकोड्यांची आवड मात्र त्यांना स्वस्थ बसू देईना. त्यातूनच १९५८ साली शब्दरंजन स्पर्धा सुरू झाली. त्यात प्रामुख्याने भर होता साहित्य क्षेत्रावर. सुप्रसिद्ध असलेल्या आणि नसलेल्या साहित्यिकांच्या अवतरणांवर आधारित शब्दकोडं हा अगदी नावीन्यपूर्ण प्रकार होता. ते खरोखरचं शब्दरंजनच होतं. मराठी वाचकांनी शब्दरंजन स्पर्धा अक्षरश: डोक्यावर घेतली आणि पप्पांना एक नवीनच मार्ग सापडला. 

शब्दरंजनच्या यशातून नव्या कल्पना

शब्दरंजन म्हणजे जयंत साळगावकर हे समीकरणच पुढे रूढ होऊन गेलं. या शब्दरंजन स्पर्धेने पप्पांना यश, पैसा सगळं मिळवून दिलं. पण त्यांचा स्वभावच असा होता की त्यातून त्यांना पुढचं काहीतरी दिसत असायचं. त्यातूनच पुढच्या कल्पना सुचायच्या आणि मग ते त्या प्रत्यक्षात उतरवायच्या मागे लागायचे.

साहजिकच शब्दरंजन स्पर्धेतून मिळालेल्या आर्थिक समृद्धीतून त्यांना वेध लागले ते संतवाङ्मय लोकांना स्वस्तात उपलब्ध करून देण्याचं. दासबोध लोकांपर्यंत पोचावा यासाठी त्यांनी त्या वेळी सव्वा रुपया किमतीत दासबोध उपलब्ध करून दिला. त्याशिवाय १९६० मधे त्यांनी मुंबईत शिवाजी पार्कवर ‘स्वरगंगा’ नावाचा एक भक्तिगीतांचा खूप मोठा कार्यक्रम आयोजित केला होता. अडीच लाखांहून अधिक लोक या कार्यक्रमाला आले आणि त्या काळातल्या अव्वल गायकांनी गायलेल्या भक्तिरसात डुंबले. 

‘शब्दरंजन’ नावानेच त्यांनी एक मासिकही सुरू केलं. त्याचे संपादक होते ग. दि. माडगूळकर. शब्दरंजनमधून जसजसा फायदा होत होता, त्यातून आर्थिक पाठबळ उभं राहात होतं, तसतशा पप्पांच्या डोक्यातून नवनवीन कल्पना बाहेर येत होत्या. त्या तर ते प्रत्यक्षात आणतच, शिवाय त्या काळातल्या वेगवेगळ्या संस्थांना, समाजोपयोगी कामांना भरघोस आर्थिक मदतही करत.

आणि कालनिर्णयची सुरवात झाली

शब्दरंजन स्पर्धेची ही भरधाव निघालेली गाडी ब्रेक लागावा तशी १९६२च्या चीन युद्धानंतर आलेल्या मंदीच्या वावटळीत सापडली. शब्दकोडी भरून पैसे मिळवण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा लोक लॉटरीची तिकिटे विकत घ्यायला लागले. कोडी चालेनात. कोड्यांची बक्षिसं देणं, छपाई, कागदवाल्यांची बिलं देणं, सगळं हाताबाहेर जायला लागलं. अनेकजण कोर्टात गेले. अशा वेळी खरं तर कुणीही डगमगला असता. पण पप्पा डगमगले नाहीत.

आज त्या सगळ्याकडे बघताना असं वाटतं की एका गोष्टीतून दुसरी गोष्ट, तसं एका कामातून दुसऱ्या कामात, दुसऱ्या क्षेत्रात हे जसं काही सहजपणे घडत गेलं. तसं ते घडलं नाही, हे सगळ्यांनाच माहीत आहे. पण पप्पांची जिद्द, संकटातून वाट शोधायची, नव्या वाटेने तितक्याच उत्साहाने चालायची वृत्तीच अशी होती की ते त्या सगळ्यातून सहजपणे वाट काढत गेले.

ती वाट होती कालनिर्णयची. तेव्हा इतरही पंचांग होती, पण कालनिर्णय आज आहे, तसं सुरू करायची कल्पना माझी होती. पप्पांच्या आर्थिक अडचणींमुळे मी दिवसरात्र स्वतःला कामात झोकून दिलं होतं. मॉर्निंग कॉलेज, दिवसा कालनिर्णयचं काम आणि संध्याकाळी आचार्य अत्रेंच्या दैनिक मराठाची प्रिंटिंग प्रेस अशी धावपळ सुरू होती. त्यामुळेच रजिस्टार ऑफ न्यूजपेपर्स फॉर इंडियासाठी तेव्हा केलेल्या नोंदीनुसार कालनिर्णयचा मुद्रक, प्रकाशक आणि संपादक म्हणून माझं नाव होतं. मात्र त्यामागची पुण्याई पप्पांची होती. 

१९७२ मधे आज घरोघरी भिंतीवर असणारं कालनिर्णय त्यातूनच आलं. पहिल्या वर्षी कालनिर्णयची किंमत होती सव्वा रुपया आणि त्याचा खप झाला नव्वद हजार. आधी फक्त मराठीत निघणारं कालनिर्णय आता आठ भारतीय भाषांमधे निघतं आणि त्याचा खप आहे, साधारणपणे दीड कोटी.

भिंतीवरी कालनिर्णय असावे

कालनिर्णय हे सुटसुटीतपणे पाहायचं पंचांग तर आहेच, शिवाय आजच्या काळातल्या रोजच्या जगण्यात लागणाऱ्या अनेक गोष्टी त्यात आहेत. रेल्वेचं, एसटीचं टाइम टेबल घ्या, वेगवेगळ्या रेसिपी घ्या, वेगवेगळ्या टिप्स घ्या. दिनदर्शिकेच्या उरलेल्या जागेत माहितीपूर्ण लेख इतरजणही प्रसिद्ध करत, पण तिथे पुलंपासून कुसुमाग्रजांपर्यंत मोठमोठ्या साहित्यिकांचे लेख प्रसिद्ध करून पप्पांनी त्या जागेचं आकर्षणमूल्य एकदम वाढवलं. वर्षभर भिंतीवर असणाऱ्या कालनिर्णयच्या पाठीमागे असलेल्या रेल्वेच्या टाइम टेबलने तर त्याची उपयुक्तता एकदम वाढवली.

आता कॅलेंडर म्हणजे कालनिर्णय हे समीकरणच लोकांच्या मनात फिट्टं बसलंय. सुरवातीला मराठी भाषकांमधे स्थान मिळवलेल्या कालनिर्णयचा नंतर इतर भाषांमधे जो पसारा वाढला तो पाहता कॅलेंडर कसं असावं, याबद्दलचा पप्पांचा विचार हा फक्त मराठी मनापुरता सीमित नव्हता, तर तो एकूणच सामान्य माणसाच्या दैनंदिन गरजांना सामावून घेणारा होता, हेच स्पष्ट होतं.

कालनिर्णयचा जम बसल्यानंतर त्यांनी स्वत:चं मुद्रणालय सुरू केलं. जर्मनीहून मोठं मशीन आणलं. पुढे आणखी मशिन्स वाढवली. हळूहळू सुमंगल प्रेसचं नाव मुंबईतलं एक मोठं मुद्रणालय असं घेतलं जाऊ लागलं. पप्पांनी कालनिर्णय सुरू केलं तेव्हा मी कॉलेजमधे होतो. त्यामुळे एखादा उद्योग कसा उभा राहतो ते मी जवळून बघू शकलो, समजून घेऊ शकलो. पप्पांचा दांडगा लोकसंग्रह त्यांच्या या उद्योजकतेला कसा पूरक ठरला हे मी जवळून बघितलं आहे. त्यांनी जोडलेली माणसं त्यांच्या अशा प्रत्येक उपक्रमात त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभी राहिली. 

माणसांच्या सहवासाने श्रीमंत

अनेकविध प्रकारची माणसं पप्पांच्या आयुष्यात आली. त्यात अनेक मोठमोठी माणसं होती. त्यातल्या अनेकांवर पप्पांचा आणि अनेकांचा पप्पांवर लोभ होता. या माणसांनी, त्यांच्या सहवासाने, त्यातल्या अनुभवांनी पप्पांचं आयुष्य खरोखरच श्रीमंत केलं.  पण या सगळ्यापलीकडे जाऊन पप्पांचं श्रद्धास्थान होत ते गणपती.

विद्याधर गोखले हे पप्पांचे दैनिक ‘लोकसत्ता’मधले सहकारी. पप्पांवरच्या एका लेखात ते म्हणतात, ‘साळगावकरांच्या शब्दरंजन कोडय़ांच्या अत्यंत चलतीच्या काळात मी त्यांचे नाव ‘स्वप्नरंजन साळगावकर’ असेच ठेवले होते. कारण स्वप्नरंजन हा त्यांचा स्वभावच आहे. पहा ना, अवघा २५० रुपये पगार असताना १९५५ साली या गृहस्थाच्या डोक्यात मुंबईहून ‘सिंधुदुर्ग विशेषांक’ काढण्याचे स्वप्न जागृत झाले. त्यासाठी त्यांनी मुखपृष्ठासाठी मोठे चित्रही काढून घेतले होते. ग्लॉसी पेपरवर त्यांना हा अंक काढायचा होता. सिंधुदुर्गात दणक्यात प्रकाशन समारंभ करायचा होता. पण ते स्वप्न अधुरंच राहिलं.’

पप्पांना साठ वर्षे पूर्ण झाली तेव्हा काढलेल्या विशेषांकात ज्येष्ठ साहित्यिक जयवंत दळवी यांचा एक मोठा लेख आहे. त्यात दळवी लिहितात, ‘जयंतरावांनी पैसा जवळ केला. पण अनेकदा पैशाबरोबर येणारा गर्व, मिजास, अहंभाव, उधळपट्टी, श्रीमंतीचं प्रदर्शन अशांसारख्या गोष्टी जवळ येऊन दिल्या नाहीत. त्यांच्या वृत्तीत एक प्रकारची तटस्थता निर्माण होत आहे. आपला धर्म, आपला समाज यांचा ते अधिक विचार करत आहेत असं वाटतं. हिंदू धर्मात झपाट्याॉ ने सुधारणा व्हाव्यात यावर त्यांचा कटाक्ष आहे. हिंदू धर्माकडे ते मानवधर्म म्हणून पाहतात. अंधश्रद्धांचं निर्मूलन झालं पाहिजे असं ते मानतात. पण ते करताना डोळस श्रद्धेवरही त्यांचा भर आहे.’

याच अंकात पप्पांवर लिहिलेल्या लेखात दत्तप्रसाद दाभोळकर लिहितात, ‘भविष्यावर विश्वास नसलेल्या माझ्या मनाला जयंतरावांनी अनेक झटके दिलेत. अजून माझा अविश्वास अभेद्य आहे. पण ते त्याला कधीतरी जमीनदोस्त करतील, अशी मला भीती वाटते. पण तरीही ज्योतिर्भास्कर जयंतराव मला आवडतात आणि मी त्यांच्या प्रेमात पडलोय. त्याचं कारण भविष्य नव्हे. मी त्यांच्या प्रेमात पडलोय ते समोरच्या माणसाला समजावून घेऊन त्याला आपल्याला पटलेली आणि आपल्याकडून होईल तेवढी मदत करण्याच्या त्यांच्या स्वभावामुळे. जयंतराव माणसात गुंततात. त्यांना माणसं एकदम आवडतात किंवा आवडत नाहीत. आवडलेली माणसं संपूर्णपणे त्यांची असतात. जयंतरावांना आवडणाऱ्या माणसांत छोटा मोठा असा भेदभाव नसतो. त्या यादीत त्यांच्या घरातील इतर कोणाशीच न पटणारा त्यांचा ड्रायव्हर असतो, नाहीतर माझ्यासारखा एखादा मित्र.’

वडील म्हणून नकळत केलेले संस्कार

त्यांनी वडील या नात्याने मला काय दिलं, याचा मी विचार करतो तेव्हा जे जाणवतं ते मला आजही थक्क करणारं आहे. कारण मुळात त्यांनी लहानपणापासून मला जे दिलं, ज्याचा माझ्यावर खूप सखोल परिणाम झाला. ते सगळं अगदी नकळत आहे. म्हणजे एखादा संस्कार करायचा म्हणून एखादी गोष्ट करण्यापेक्षाही त्यांच्या सहज वागण्यातून मला जे काही मिळत गेलं, त्याची किंमत कशाशीच होऊ शकत नाही.

मला आठवतं, पहिलीमधे असताना परळमधल्या एका शाळेत मी जायचो. एकदा तिथल्या हेडमास्तरांनी मला भिंत आणि दार यांच्यामधे उभं करून, दाराची उघडझाप करायची शिक्षा दिली. पप्पांना हा प्रकार समजल्यावर त्यांनी मला विचारलं, तुला बालमोहनमधे जायचं आहे की किंग जॉर्जमध्ये? आता पहिलीतल्या मुलाला तेही शाळा कोणती हवी, याबाबतचे दोन पर्याय देऊन त्यातून निर्णय घ्यायचं स्वातंत्र्य देण्याचा तो काळ नव्हता. पण ते स्वातंत्र्य त्यांनी मला दिलं. त्याचा माझ्यावर नकळत का होईना खूप परिणाम झाला.

अशीच एक आठवण आहे, पुढच्याच वर्षीची. मी दुसरीत असतानाची. एकदा ते मला ढवळे प्रकाशनाच्या पुस्तकांच्या दुकानात घेऊन गेले. तुला हवी आहेत ती पुस्तकं घे, असं त्यांनी मला सांगितलं. त्या वयातदेखील मी २५-३० पुस्तकं निवडली. घरी नेऊन सगळी वाचली. तिथून मला वाचनाची गोडी लागली. नकळतपणे त्यांनी केलेला हा वाचनसंस्कार माझ्यासाठी किती महत्त्वाचा आहे, ते मी शब्दात सांगू शकत नाही.

कुठल्याही विद्यापीठात न मिळणारं शिक्षण

पप्पा त्या वेळी शब्दरंजन स्पर्धेसाठी शब्दकोडी तयार करत आणि त्यात मराठी पुस्तकांमधली अवतरणं असत. ही अवतरणं वाचकांना सहज मिळणारी नसावीत, यासाठी पप्पा दुर्मिळ पुस्तकं धुंडाळत. त्यामुळे लहानपणापासूनच मला कितीतरी दुर्मिळ पुस्तकंही वाचायला मिळाली. ती तेव्हा किती समजली माहीत नाही, पण पुस्तक हाताला लागलं की ते वाचूनच संपवायचं ही सवय लागली ती तिथूनच. 

पप्पा खूपदा निर्णयसागरच्या प्रेसमधे जात. त्यामुळे छपाईचं मशीन, छपाई खिळे, रंग हे सगळं बघत, ऐकतच मी मोठा झालो. त्यांचा एक विशेष गुण म्हणजे कामासाठी ते ज्यांच्या ज्यांच्याकडे जात तिकडे त्यांच्याबरोबर कधी कधी मलाही घेऊन जात. बाबांमुळे साहित्य, पत्रकारिता, नाटक अशा वेगवेगळ्या क्षेत्रांतली अनेक मोठी माणसं आमच्या घरी येत. त्यामुळे त्या काळातल्या मोठय़ा माणसांना मला अगदी लहानपणीच भेटता आलं. या सगळ्यांच्या वेगवेगळ्या विषयांवरच्या चर्चा हे खरं तर एक प्रकारचं शिक्षणच होतं. 

त्या काळात मला जे शिकायला मिळालं ते कुणालाही, कधीही कुठल्याही विद्यापीठात शिकायला मिळालं नसेल. मला नेहमी वाटतं की वातावरणातच मी खऱ्या अर्थाने घडलो.

 

(जयंत साळगावकर यांच्या निधनानंतर लोकप्रभा साप्ताहिकात लिहिलेल्या लेखाचा संपादित अंश)