पाली भाषा आणि साहित्याचे थोर विद्वान मो. गो. धडफळे

२० ऑक्टोबर २०१९

वाचन वेळ : ४ मिनिटं


पाली भाषा, बौद्ध धर्म यांवर संशोधन करणारे जेष्ठ अभ्यासक प्राध्यापक धडफळे यांचं शुक्रवारी निधन झालं. धर्मानंद कोसंबी यांच्यानंतर बौद्ध धर्माचा अभ्यास करणाऱ्यांमधे कोणाचं नाव घेतलं जात असेल तर ते धडफळे सरांचं. त्यांच्या जाण्यानं संशोधन क्षेत्राचं न भरून निघणारं नुकसानच झालंय. 

पाली भाषेचे ज्येष्ठ अभ्यासक, बौद्ध संस्कृतीचे लेखक आणि भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेचे माजी मानद सचिव मोहन गोविंद धडफळे यांचं शुक्रवारी निधन झालं. त्यांच्या जाण्यानं प्राचीन भाषांचा सर्वात चांगला अभ्यासक हरपला असा सूर संशोधन क्षेत्रातून व्यक्त होतोय.

बौद्ध धर्म, संस्कृत-पाली साहित्य, व्याकरण आणि भारतविद्या या विषयांवर सरांची पकड होती. सरांचं व्यक्तिमत्व आणि त्यांची विद्वत्ता अशा दोन्ही बाजुंवर प्रकाश टाकणारी एक पोस्ट प्राध्यापक हरी नरके यांनी फेसबुकवर लिहिली होती. या पोस्टचा संपादीत अंश पुढे देत आहोत –

आजही आठवते ४० वर्षांपुर्वीची भेट

४० वर्षांपुर्वी धडफळे सरांची आणि माझी ओळख झाली. त्यांची थोरली मुलगी श्रुती आमच्या दर्पण या ग्रुपमधे होती. धडफळे सरांचा जावई मंदार आमचा नेता असायचा. त्यांच्या दोन्ही मुली श्रुती आणि ऋतावरी ह्या बुद्धीमान आणि गुणी.

तेव्हा हे कुटुंब पुण्यातल्या कसबा पेठेत राहायचे. एकदा त्यांनी आम्हाला सगळ्यांना जेवायला बोलावलं होतं. जेवताना धडफळे सर आम्हाला वेगवेगळे किस्से सांगून हसवत होते. इतक्या प्रसन्न आणि खेळकर वातावरणातलं ते जेवण ४० वर्षे झाली तरी आजही मला लख्ख आठवतं.

हेही वाचा : मुलगी जगणं शिकली, तरच प्रगती होणार ना!

सरांचा स्पष्टवक्ता स्वभाव

सर अतिशय व्यासंगी, निर्भीड आणि वाकपटू होते. तेव्हा बोलताना एका सनातनी आणि कर्मठ विचाराच्या संघटनेचा विषय निघाला. धडफळे सर स्वच्छ प्रागतिक असल्याने, ते म्हणाले, ’माझं असं प्रामाणिक मत आहे की प्रत्येक लहान मुलाला या संघटनेत पाठवावं.’

हे ऐकून मला आश्चर्यच वाटलं. तेवढ्यात सरांनी पुढे षटकार ठोकला. ‘जी मुलं बुद्धीमान आणि कर्तृत्ववान असतात ती वयात येताच ही संघटना सोडतात. आणि जे वयात येऊनही तिथेच राहतात ते त्याच [सुमार] कुवतीचे असतात.’ असं सर म्हणले.

आमच्या ग्रुपमधे एकजण त्या संघटनेत जाणारा होता. तो अगदी गोरामोरा झाला. आजही या संघटनेकडे बुद्धीमान लोकांची वाणवा आहे. त्यात आहेत ते बहुतेक सगळे आदेशावर चालणारे भक्तच!

मैत्रिणीच्या वडिलांशी जमवलेली दोस्ती

सर आम्हाला उत्तमोत्तम ग्रंथ वाचायला सांगायचे. घरातली पुस्तकं वाचायला द्यायचे. श्रुती माझी मैत्रिण आहे. त्यामुळं मी संपूर्ण धडफळे कुटुंबाशीच जोडला गेलो. पण त्यातही माझी सरांशी खास गट्टी जमलेली होती.

आमच्या ग्रुपमधे अनेकजण होते. त्यांच्या सर्वांच्या घरी मी जायचो. पण त्या मित्रमैत्रिणींच्या वडीलांशी एव्हढी दोस्ती जमली नाही. जशी आणि जितकी धडफळेसरांशी जमली होती. त्यांच्याशी मैत्र जडले त्याचं कारण सरांचा दिलखुलास, उमदा आणि हजरजबाबी स्वभाव.

भांडारकरमधे धडफळे सरांसोबत मला काम करता आलं, त्यांच्याकडून संशोधनाची शिस्त, व्यासंग आणि निकोप-निरामय संशोधनवृत्ती यांचे धडे घेता आले, हे मी माझं भाग्यच समजतो.

हेही वाचा : यंदाच्या विधानसभा निवडणुकीचं वेगळेपण काय?

सात प्रबंध लिहीणारे धडफळे सर

१० ऑगस्ट १९३७ साली जन्म झालेल्या धडफळे यांनी महाविद्यालयीन शिक्षणानंतर अध्यापनाचे कार्य हाती घेतलं. प्राचीन भाषा आणि विशेषतः पाली भाषेचा त्यांचा गाढा अभ्यास होता. दिवंगत संशोधक लेखक धर्मानंद कोसंबी यांच्यानंतर पाली आणि बौद्ध संस्कृतीवर संशोधन करून लेखन करणारे मो. गो. धडफळे एकमेव मानले जातात. त्यांचा महाभारतावरही गाढा अभ्यास होता.

गेली अनेक वर्ष धडफळे भाषासंशोधन या विषयात काम करत होते. त्यासाठी आत्तापर्यंत त्यांना देशातील आणि परदेशातील अनेक संस्था आणि विद्यापीठांनी सन्मानीत केलंय. परदेशातील अनेक विद्यापीठांमधे त्यांनी प्राचीन भाषांवर भाषणं दिली होती.

त्यांच्या नावावर सात प्रबंध आणि असंख्य शोधनिबंध आहेत. त्यांच्या परदेशातील व्याख्यानांना प्रचंड प्रतिसाद मिळत होता. भाषेमधे संशोधन करणारे अनेक विद्यार्थी त्यांच्या हातून घडले. आता हे विद्यार्थीही देशविदेशात संशोधनाचे कार्य करत आहेत.

विद्वत्ता आणि विनोदाची सांगड

त्यांची कथनशैली लख्ख चित्रशैली होती. ते विद्वान असूनही अतिशय सोपं बोलत. त्यामुळेच ते विद्यार्थीप्रिय प्राध्यापक होते. विद्वानांचं आणि विनोदाचं वावडं असतं असा समज आहे. पण धडफळे सरांची मात्र विनोदावर हुकुमतच होती.

त्यामुळेच त्यांची जशी लक्ष्मणशास्त्री जोशींशी मैत्री होत तशीच आणि तितकीच घट्ट मैत्री पु. ल. देशपांडे यांच्याशी होती. श्रुती-मंदारच्या लग्नाला त्यामुळे हे दोघेही घरचे कार्य समजून आले होते.

मी प्राध्यापक व्हावं ही सरांचीच इच्छा. बहुजनांबद्दल सरांना विशेष आत्मियता होती. सरांनीच मला भांडारकर संस्थेशी जोडलं. प्राध्यापक आ ह साळुंखे, सदानंद मोरे आणि माझी राज्य सरकारने भांडारकर संस्थेवर नियुक्ती केली. तेव्हा धडफळेसर बोरीचे मानद सचिव होते.

हेही वाचा : आपण तरुणांनी मतदान करताना काय विचार करायला पाहिजे? 

सर म्हणजे ज्ञानकोशच!

सरांनी या संस्थेला उर्जितावस्था प्राप्त करून दिली. अनेक वर्षे त्यांनी या संस्थेच्या कार्याला वाहून घेतलं. या दरम्यान धडफळे - भाटे वाद प्रचंड गाजला. ते लढवय्ये असल्यानं कोणालाही वादात ओढायला ते घाबरत नसत.

धडफळे सर फर्ग्युसन महाविद्यालयाचे उपप्राचार्य आणि डेक्कन एज्युकेशन संस्थेचे सेक्रेटरीही होते. त्यांची ‘पाली भाषेतील बौद्धसंत साहित्य’ आणि इतर पुस्तकं विद्वत्ता, संशोधन आणि मौलिकता यांचा मानदंड ठरावीत.

अभिजात मराठीबाबत मी रंगनाथ पठारेसरांना घेऊन त्यांच्या घरी भेटायला गेलो होतो. तेव्हा सर सलग तीनतास आमच्याशी बोलत होते. त्यात शेकडो संदर्भ, युक्तीवाद आणि भाषक प्रवासाचे नमुने होते. वयामुळं अलिकडे ते बोलताना सहजपणे इतर विषयात शिरायचे आणि तिथेही रमायचे. नानाविध विषयांचा ज्ञानकोश म्हणजे धडफळे सर. अतिशय चैतन्यदायी, उर्जादायी विद्वत्ता.

समोरच्याला निरूत्तर करणारी टीका

सर बोलायला जसे विनोदी होते तसेच ते कायम निर्भिड आणि टोकदारही होते. भांडारकरच्या एका बैठकीत बोलताबोलता त्यांनी एका भांडकुदळ सदस्याला सणसणीत चपराक लगावली होती. ते म्हणाले, ‘आपल्या संस्थेचे अध्यक्ष सकाळी जेव्हा फिरायला जातात तेव्हा त्यांच्यासोबत त्यांचा कुत्रा आणि आणि हे सदस्य असतात.’

ते सदस्य इतके भडकले की त्यांना बोलताच येईना. धडफळेसर पुढे म्हणाले, ‘माझे हे म्हणणे खोटे असेल तर मी प्रत्यक्षदर्शींची साक्ष काढतो. काढू का?’ ते सद्गृहस्थ निरूत्तर झाले होते.

अलिकडेच त्यांनी अभिजात मराठीबाबत एक लेख लिहिला होता. त्यांच्या या बदलत्या भुमिकेबाबत त्यांच्याशी मला चर्चा करायची होती. पण आता ती कशी करणार? सर, तुम्ही आम्हाला हवे होतात.

हेही वाचा : 

या तीन लेखिका जग गाजवत आहेत

नरेंद्र मोदींची शेवटची प्रचारसभा रंगली नाहीच

शरद पवार पावसात भिजल्यानं भाजपचे डोळे ओले होणार?

स्त्रीवादी कामिनी रॉय यांच्या डूडलमधून गुगलला काय सांगायचंय?