अश्लीलता ही काय भानगड आहे: र. धों. कर्वेंचं न झालेलं भाषण

१४ जानेवारी २०२०

वाचन वेळ : ५ मिनिटं


आज १४ जानेवारी. र. धों कर्वे यांचा जन्मदिवस. घोडा कपडे न घालता फिरतो. आपण त्याला अश्लील म्हणत नाही. अनेक अश्लील वाटणारे शब्द दुसऱ्या भाषेत गेला की अर्थ बदलल्यामुळे अश्लील राहत नाहीत. तसंच, अर्थ सारखा राहिला आणि भाषा बदलली तरी अश्लील वाटत नाही. त्यामुळे अश्लीलता भाषेत नाही तर माणसाच्या नजरेत आहे.

नाशिक मराठी साहित्य संमेलनाच्यावेळी श्री. कृष्णराव मराठे यांनी एक ठराव संमत केला होता. त्यात अश्लीलतेविरोधात अनेक गोष्टी लिहिल्या गेल्या होत्या. त्या ठरावाच्या संदर्भात र. धों. कर्वे यांचं हे भाषण होतं. 

हे भाषण होऊ शकलं नाही. पण हे भाषण लेख म्हणून १९४२ च्या समाजस्वास्थ्य या र. धों. कर्वेंच्या मासिकात आलं होतं. तो डॉ. अनंत देशमुखांनी संपादित केलेल्या र. धों. या ग्रंथमालेत पुन्हा मराठी वाचकांसमोर आला. तो ‘ऐसी अक्षरे’ या वेबसाईटने पॉर्न विशेषांकात ऑनलाईन आणला. तोच आज र.धों.च्या जन्मदिनाच्या निमित्ताने कोलाजवर कटपेस्ट करत आहोत.

अश्लिलता ईश्वरानं दिलीय

या ठरावातला एक भाग अश्लील मजकुरासंबंधी आहे. अश्लीलता ही काय भानगड आहे, याचा शोध मला अजून लागला नाही. मनुष्याचाच शरीराचे काही भाग अश्लील का समजावेत? घोडे रस्त्यात खुशाल नागडे हिंडत असतात. त्यांना कुणी प्रतिबंधही करत नाही आणि अश्लीलही म्हणत नाही. मनुष्य हा एकच प्राणी अश्लील आहे असं दिसतं. विषयनियामक समितीत एका गृहस्थांनी सांगितलं, की ईश्वराने आपल्याला अश्लीलता दिलीय आणि आम्ही तिचा उपभोग घेतो. जी गोष्ट ईश्वराने दिली आणि जिचा आपण उपभोग घेतो ती वाईट कशी असेल? पण कृष्णराव मराठे तिला अश्लील म्हणतात, मग ईश्वर काहीही म्हणो.

या विशिष्ट भागांचा काहीही संबंध लिखाणात आला, की त्या मजकुराला ते अश्लील म्हणतात. ही अश्लीलता कशात असते? म्हणजे ती शब्दांत असते, की शब्दांच्या अर्थात असते? यासंबंधी हायकोर्टाने असा निर्णय दिलेला आहे की अश्लीलता कधीही अर्थात नसते. कारण एक अर्थ एका प्रकारच्या भाषेत मांडल्यास तो अश्लील होईल. पण तोच अर्थ सभ्य शब्दांत मांडल्यास अश्लील होणार नाही. यावरून अश्लीलता अर्थात नसते असं अधिकार्यां चं मत दिसतं. आणि आपल्यालाही ते थोड्या विचाराने दिसेल. 

उदाहरणार्थ, 'मात्रागमनी' हा शब्द घेऊ. हा अत्यंत शिष्ट समजला जातो. त्याच अर्थाचा 'मादरचोद' हा शब्द शिवी आहे असं अनेकजण समजतात. तरी ती इतकी सौम्य की एखादा बापही आपल्या मुलासंबंधी 'मोठा मादरचोद आहे बरं का!' असं तिर्हा इताला कौतुकाने सांगू शकतो! याच शब्दाचा अर्थ स्पष्ट मराठीत सांगितला तर तो शिमगा होतो. म्हणजे फक्त शिमग्यात तो अश्लील होत नाही.  इतर दिवशी अश्लील होतो. या तिन्ही शब्दांत कल्पना तीच आहे. पण त्यांतले पहिले दोन अश्लील मानले जात नाहीत. यावरून कल्पनेत अश्लीलता वास करत नसते, असं सिद्ध होतं.

हेही वाचा : रधोंचा विचार समाजाच्या राजकीय आणि सामजिक स्वास्थ्याबद्दल होता

अश्लीलता मानणाऱ्यांच्या मनात असते

पण शब्दांत तरी अश्लीलता असते काय? विचार केल्यास तसंही दिसत नाही. अर्थाकडे लक्ष न देता शब्दाला जर अश्लील म्हणायचं असेल तर तो शब्दोच्चार कोणत्याही भाषेत अश्लीलच समजला पाहिजे. अनेकार्थी शब्द असल्यास कोणत्याही अर्थाने तो अश्लील समजला पाहिजे. पण तसं पाहू लागलो तर शेंडीला जो गुजराती शब्द आहे तो मराठीत अश्लील समजतात. तसेच लिंग हा शब्द व्याकरणात अश्लील नाही. फक्त शारीरिक अर्थाने तो अश्लील समजतात. असं का व्हावं? यावरून शब्द अश्लील असतो असं दिसत नाही.

तेव्हा अश्लीलता शब्दातही नाही आणि अर्थातही नाही. तर मग ती असते तरी कुठे? अश्लीलता मानणाऱ्यांच्या मनात अश्लीलता असते. मग यात लेखकाचा काय दोष? वाचकांनी आपल्या मनातली अश्लीलता काढून टाकावी. त्यांना ती काढायला नको असली किंवा काढता येत नसली तर त्यांनी निदान त्याबद्दल लेखकाला दोष देऊ नये. भाषा सभ्य असावी की असभ्य  हा प्रश्न वेगळा आहे. ती सभ्य असावी असंच कुणीही म्हणेल. पण हा अभिरुचीचा प्रश्न आहे. तो समित्या नेमून सुटणारा नाही.

कालिदासाच्या लिखाणातही शृंगार असतो

अध्यक्षांनी काल विषयनियामक समितीत सांगितलं की 'माझ्या सर्व लिखाणांत स्तन हा शब्द आलेला नाही  आणि माडखोलकर नेहमी टचटचीत कुचाग्रांचं वर्णन करत असतात.' हे खरं असलं तरी शृंगार जर नवरसांत पहिला समजला जातो तर शृंगारिक वर्णनं का लिहू नयेत?  वीररसात्मक उत्कट लिखाणाला कुणी हरकत घेत नाही. तर उत्तान शृंगारालादेखील हरकत असू नये. ज्याला कविकुलगुरु म्हणतात, त्या कालिदासाने अशी वर्णने लिहिली आहेत. कृष्णराव मराठ्यांच्या अंगात जर थोडातरी प्रामाणिकपणा असेल, तर कालिदासाची पुस्तके युनिव्हर्सिटीने नेमू नये, अशी खटपट त्यांनी करावी.

शेक्सपिअरचीही गोष्ट तशीच आहे. कदाचित कोणी म्हणेल की कालिदासाने वर्णन केलेला शृंगार अभिजात आहे. सदभिरुचीला धरून आहे. पण ज्यांच्या विद्वत्तेबद्दल शंका घेता येणार नाही असे ज्ञानकोशकार डॉ. केतकर एकदा कालिदासाचे कान उपटायला निघाले होते, हे लक्षात घेणं गरजेचंय.

विषय नियामक समितीत काहींनी सांगितलं की झिरझिरीत पातळातून दिसणाऱ्या देहाचं वर्णन करणं गैर आहे. काखा वर करून आणि छात्या पुढे काढून उभ्या राहिलेल्या तरुणींची चित्रे जाहिरातीत असू नयेत. ज्या गोष्टी नेहमी रस्त्यात दिसतात  इतकेच नव्हे तर प्रत्यक्ष या सभागृहातदेखील दिसत आहेत त्यांचे वर्णन करू नये किंवा चित्रं काढू नये म्हणून कोण ऐकेल?

हेही वाचा : र धों. कर्वेंचा बुद्धिवाद अस्सल आणि आरपार होता

गळचेपी केली तर स्वातंत्र्य कसं मिळेल?

या ठरावातला आणखी एक मुद्दा म्हणजे वैयक्तिक टीकेचा. चालू असलेल्या वादात ज्यांचा बिलकूल संबंध नाही अशा वैयक्तिक गोष्टींचा उल्लेख गैर आहेत. याबद्दल मतभेद होणार नाही. पण कायद्यानेदेखील जो प्रश्न धडसा सुटत नाही तो समित्यांनी कसा सुटणार?

कृष्णराव मराठ्यांना अनिष्ट वाटणारे हे लिखाण लहान मुलांच्या हातांत गेल्यास त्यांच्यावर वाईट परिणाम होतात, असा आणखी एक मुद्दा आहे. वैयक्तिक आणि असभ्य टीका आणि त्यांना अश्लील वाटणाऱ्या गोष्टी आणि कोट्या, लिखाणापेक्षा खाजगी संभाषणांतच फार मोठ्या प्रमाणावर होत असतात आणि हे सर्व प्रकार लहान मुलांच्या कानावर एकसारखे पडत असतात. म्हणजे ज्या मुलांना वाचनाची बिलकूल आवड नाही, अशा मुलांनाही अशा गोष्टी ऐकाव्या लागतात. तेव्हा लिखाणाविरुद्ध तेवढी तक्रार करण्यात काय अर्थ आहे?

एकंदरीत हा ठराव फोल तर आहेच. पण लेखनस्वातंत्र्याच्या दॄष्टीने हानिकारक आहे. हे कोणत्याही समंजस माणसाला सहज दिसण्यासारखं आहे. एकीकडे आपण स्वातंत्र्याची मागणी करतो. पण दुसरीकडे जर आपण अशा तर्हेने आपलीच गळचेपी करून घेऊ लागलो, तर आपल्या मागणीची किंमत काय राहील?

हेही वाचा : 

महाराष्ट्राला सेक्स शिकवणाऱ्या पुस्तकाची गोष्ट

जागतिक पुरुष दिन विशेषः लैंगिकतेला आधार बदलत्या माध्यमांचा

गुढीपाडवाः शिवपार्वती विवाहाचा वारसा सांगणारा हजारो वर्ष जुना उत्सव

वाफाळलेले दिवसः वयात येणाऱ्या पाल्यांसोबत पालकांनी बघावा असा अभिवाचनाचा प्रयोग