समर्पणाचं दुसरं नाव मेधा पाटकर!

०१ डिसेंबर २०२०

वाचन वेळ : १३ मिनिटं


आज १ डिसेंबर २०२०. प्रसिद्ध समाजसेविका मेधा पाटकर यांचा ६६ वा वाढदिवस. आपल्या सगळ्यांच्या खांद्यावरचं ओझं स्वतःच्या खांद्यावर घेऊन त्या गेली अनेक वर्ष व्यवस्थेशी लढतायत. लढा संपतोय असं म्हणतानाच एक नवी लढाई त्यांच्यासमोर उभी ठाकलीय निसर्ग, माणूस आणि दोघांच्यातलं नातं वाचवण्याच्या प्रयत्नात असणाऱ्या मेधाताईंना वाढदिवसाच्या शुभेच्छा देणारा हेरंब कुलकर्णी यांचा लेख.

मेधा पाटकर हे एका अस्वस्थतेचं नाव आहे. 
मेधा पाटकर हे एका समर्पणाचे नाव आहे.
मला मेधा का भावते? 
मेधानं माझ्यावर नेमकं काय गारुड केलंय? 
मनाच्या तळाशी रुतून बसलेली मेधा मला सारखी का हाकारत असते? 
ती मला माझ्या सुखवस्तू आयुष्याला अपराधीभावाची चौकट देत राहते.

मेधाचा बायोडाटा, तिच्या आयुष्यातले सगळे प्रसंग यावर आजपर्यंत वेगवेगळ्या माध्यमातून अनेकदा लिहिले गेलेत. त्यामुळे मेधाचं आयुष्य पुन्हा सांगण्यापेक्षा मेधा मला का हाकारते? याचा आज शोध घ्यावासा वाटतो.

त्या समाज सेविका नसत्या तर?

घरातली सामाजिक पार्श्वभूमी, कामगार चळवळीतले वडील, आजूबाजूचे सामाजिक वातावरण, घरी येणारे सगळे महत्त्वाचे कार्यकर्ते आणि विद्यार्थिदशेत शाळेतील विविध उपक्रम, महाविद्यालयातील व्यासंग फुलवणारे वातावरण, टाटा समाज विज्ञानने दिलेली संशोधकीय नजर आणि विविध सामाजिक प्रकल्पात काम करण्याची मिळालेली संधी ही जडणघडण याचा नक्कीच मेधाच्या व्यक्तिमत्त्वात वाटा आहे.

मुळातच मेधाच्या तीव्र उत्कट आणि संवेदनशील व्यक्तिमत्वाला या वातावरणाने पैलू पडले. मेधाचं अभिजात व्यक्तिमत्व तिला कोणत्याही क्षेत्रात गेली असती तरी इतकंच जगप्रसिद्ध आणि वेगळा ठसा उमटवणारं ठरलं असतं हे नक्की.

मेधा जर कार्यकर्ती झाली नसती तर ती काय झाली असती ? ती काहीही झाली असती. ती उत्तम प्रशासक झाली असती. ती समाजशास्त्रज्ञ झाली असती, उत्तम संशोधक झाली असती. लेखिका आणि विचारवंत तर अगदी सहज झाली असती. उत्तम नर्तिका या करिअरने तिला खुणावले असते आणि आयुष्यभर फक्त कविता वाचत आणि लिहीतही ती जगू शकली असती. उत्तम प्राध्यापक होऊन तिने पिढ्यांना प्रेरणा दिल्या असत्या. मेधाची क्षमता ज्यांनी जवळून बघितली आहे किंवा ज्यांनी तिचे अपार कष्ट घेणं बघितलं आहे ते हे अगदी सहज स्वीकारतील.
त्यांनी कलावंत मातीत रूजवलाय

तिने तिच्यातला कलावंत आंदोलनाच्या मातीत अक्षरश: गाडून रुजवला. तिच्या कवितेच्या ओळी लिहिण्यापेक्षा तिने उभ्या केलेल्या आंदोलकांच्या मोर्चातील रांगा तिला महत्त्वाच्या वाटल्या. एखाद्या गाण्याच्या ताणेपेक्षा आंदोलकांनी ‘आमु आखा एक है’ ही दिलेली आरोळी महत्त्वाची वाटली. सारख्या अनुप्रासात धावणार्याल ओळींपेक्षा तिला मध्यप्रदेश गुजरात आणि महाराष्ट्रातली आंदोलनं एका लयीत चालणं महत्त्वाचं वाटलं.

इतिहासाची पुस्तकं वाचण्यापेक्षा इतिहास घडवणं महत्त्वाचं वाटलं. एखादं चित्र कॅनव्हासवर रेखाटण्यापेक्षा जीवनशाळेच्या पटावर शिक्षणाची रचना करणं, त्यात रंग भरणं, तिला महत्त्वाचं वाटत आलंय. या अर्थाने तिने तिच्यातला कलावंत मारला की तो जमिनीत रुजवून त्यातून त्या कलावंतांचं वेगळंच प्रकटीकरण केलं हा एक संशोधनाचा विषय आहे. पण ती कलावंत असल्यानेच आदिवासींची होळी ही आंदोलनाच्या प्रकटीकरणाचं एक महत्त्वाचे माध्यम ठरलं. 

जीवनशाळा हे सुंदर नाव आणि त्यातील कथा आणि अभ्यासक्रम आणि त्या शाळेचा वर्षा उत्सव साजरं करणं हे मेधालाच सुचू शकतं. 'आमु आखा एक है,’ ‘लढाई पढाई साथ साथ’ या अफलातून घोषणा कवितेपेक्षा कमी आहेत का? आंदोलनाशी देशातला कलाकार जोडणं हे तिच्यात कलावंत असल्यानेच सुचू शकतं. उत्कटतेनं अनेकदा उपोषणातून मृत्यूला शिवून येणं हे एक उत्कट कलावंतच करू शकतो.

हेही वाचा : नर्मदेत बुडणारं गाव बघत गांधी शांत बसलेत!

हेच मेधाचं खरं सामर्थ्य

मेधाने उभ्या केलेल्या नर्मदा बचाव आंदोलनाचा अभ्यास करताना एक नेता म्हणून मी तिला समजू पाहतो. तेव्हा तिचं वेगवेगळं रूप मला दिसू लागतं. नेता म्हणून तिचं अफाट सामर्थ्य मला उमगतं. स्वतंत्र भारतात स्वतंत्र आंदोलनानंतर इतकं दीर्घकाळ आणि प्रभावी असलेलं हे महत्त्वाचं आंदोलन ठरावं. किमान ३० वर्ष चाललेले हे आंदोलन किमान दोन पिढ्यांना हाकारतंय. ३० वर्षे देशातले इतके प्रश्न आणि समाजमन बदलत असताना माध्यमांचे लक्ष वेधत आणि लोकांना सोबत जोडून ठेवणं हे असाधारण क्षमतेचं काम आहे.

सर्वात गरीब निरक्षर आणि बाहेरच्या जगाची काहीही माहिती नसलेल्या आदिवासींना घेऊन हे ३० वर्षे आंदोलन उभं केलंय. हे सर्वात महत्वाचे वैशिष्ट्य आहे. ती एकाचवेळी जागतिक बँकेच्या अध्यक्षाशीही बोलू शकते आणि त्याचवेळी छोट्या गावाच्या सरपंचाशीही बोलू शकते. ती अमेरिकन कॉंग्रेसच्या खासदारांसोबतही बसते आणि मध्यप्रदेशातल्या खेड्यातल्या मासेमारी करणार्याे बांधवासोबतही नदीकाठी बसू शकते. ती संसदभवनात आपली बाजू पटवून देवू शकते आणि एखाद्या घुंगट घेतलेल्या चुलीजवळ स्वयंपाक करणार्या् महिलेशीही बोलू शकते. हे मेधाचे सामर्थ्य आहे. 

पुन्हा कित्येक किलोमीटर चालल्यावर एखादं घर लागेल अशा शेकडो किलोमीटरमदे पसरलेल्या आदिवासींचं हे संघटन आहे. पहिल्यांदा ती हा प्रदेश बघायला आली तेव्हा सलग अडीच दिवस नुसती चालली होती. एकदा बैठकीसाठी ती सलग ४० किलोमीटर चालली होती. हे समजल्यावर तर थक्क झालो. 

नर्मदा प्रदेशात फिरताना एकदा एक नदी ओलांडताना चांगली होडी नव्हती. तेव्हा झाडाच्या बुंध्यापासून केलेल्या डोंगीवर बसून तिने नदी ओलांडण्याचं ठरवलं. ती डोंगी नदीच्या मधेच कलंडली आणि मेधा नदीत पडली आणि वाहून जायला लागली. आजूबाजूच्या लोकांनी तिला वाचवलं. इतकी टोकाची जोखीम घेऊन तिने आंदोलन उभारलंय.

मुंबईत लोकसभा मतदारसंघसुद्धा गाडीतून फिरून होतो पण इथं तीन राज्यातली बुडणारी रस्ता नसलेली २५० गावं आणि नदीला ओलांडत तर कधी काठाकाठाने जात संघटना तिने कशी बांधली असेल? तीन राज्यातल्या भाषा वेगळ्या. त्या शिकून त्या लोकांना आपलंसं वाटेल अशी मांडणी करायची. हे सारे तिने कसं केलं असेल? यातल्या अपार कष्टाची जाणीव होते. 

म्हणून वाढली आंदोलनाची ताकद

तिचं दुसरं वैशिष्ट्य हे वाटतं की आपल्याकडे अनेक आंदोलनं ही खूप ठिसूळ पायावर, भावनिक मांडणीवर असतात. त्यामुळे त्यांचा परीघ मर्यादित होतो. पण मेधाचं वैशिष्ट्य हे की तिने आंदोलनासाठी त्या प्रश्नाचा संपूर्ण अभ्यास केला. जागतिक पातळीवरील मोठ्या प्रकल्पाचे लाभ आणि हानी कशी मोजायची? मोठे प्रकल्प फायद्याचे आहेत की लहान प्रकल्प योग्य आहेत? असं प्रचंड वाचन करून, चिकाटीनं सगळी कागदपत्रं मिळवून त्या विषयातला व्यासंग करून विकास म्हणजे काय? ही पर्यायी मांडणी केली.

या पर्यायी मांडणीमुळे विकासाच्या कल्पनेवरच जगभर चर्चा झाली. अशा भक्कम मांडणीवर हे आंदोलन उभं राहिलं. यापूर्वी बाबासाहेब आंबेडकर आणि शरद जोशी यांनी अशी व्यासंगी मांडणी करून मग आंदोलनं केली होती. या अभ्यासपूर्णतेनं मेधाचं आंदोलन वेगळं ठरलं. 

आणखी एक मुद्दा लक्षात येतो तो हा की अनेकदा आंदोलन हे त्या प्रश्नाने प्रभावित झालेल्या लोकांपर्यंतच राहतं. पण मेधा आणि सहकारी यांनी या प्रश्नाने बाधित असलेल्या लोकांना जोडलंच पण देशातले सर्व महत्त्वाचे लेखक, कलावंत, विचारवंत यांना या आंदोलनाशी जोडून घेतलं. प्रत्येक आंदोलनात देशापातळीवरचे महत्त्वाचे लोक सहभागी झाले आणि जगातल्या विकसनशील देशातल्या आंदोलनांशी जोडून घेतलं. त्यामुळे या आंदोलनाची जगाने दखल घेतली.

देशपातळीवरील माजी पंतप्रधान इंद्रकुमार गुजराल, अच्युतराव पटवर्धन, स्वामिनाथन, शिवराम कारंथ, चो रामस्वामी, कुलदीप नय्यर, अशी कितीतरी नावे सांगता येतील. बाबा आमटे तर आंदोलकच झाले होते आणि अरुंधती राय सारखी विदुषी लेखिका आंदोलनात अनेकदा सामील झाली. महाराष्ट्रातले तर सगळे प्रमुख लेखक, कार्यकर्ते या आंदोलनाचे भाग होते.

मेधाचं हे यश आहे की अनेकदा आंदोलन त्या भूप्रदेशापुरतंच राहतं. ते स्वाभाविकही असतं. पण नर्मदा आंदोलनाने कक्षा ओलांडली आणि ते परदेशातही गेले. बोलक्या वर्गात गेलं आणि देशातली सगळी व्यासपीठं आणि माध्यमांवर त्याची चर्चा झाली. हे या आंदोलनाचे यश ठरले. या विचारी आणि बुद्धिवादी वर्गाला जोडून घेतल्यानं आंदोलनाची ताकद कित्येक पट वाढली.

मीडिया या आंदोलनाशी सतत जोडून ठेवणं हेही एक मोठं आव्हान होतं. याचं कारण सलग ३० वर्ष सुरू असलेल्या लढ्याकडे सतत लक्ष वेधून घेणं कठीण असतं. दरवर्षी पावसाळ्यात गावं बुडतात आणि दरवर्षी तुम्हाला माध्यमांचं लक्ष वेधायचं असतं. माध्यमांची त्यातील उत्सुकता पहिल्या काही वर्षात लगेच संपून जाते. पण तरीही दरवर्षी आंदोलनाचं स्वरूप बदलून ते करत राहून प्रश्न चर्चेत ठेवणं हे आव्हान होते. पण तिने ते पेललं हे विशेष. आंदोलनाशी जोडलेली माध्यमं नसती तर इतक्या दूर जंगलात होणारं सक्तीचं विस्थापन, अत्याचार समाजापर्यंत पोचलेही नसते. 

हेही वाचा : मीम्सवादाचा भावनिक जांगडगुत्ता!

बुलडोझर पुढे उभी राहणारी मेधा

मेधाला केवळ नर्मदा प्रश्नापुरते समजणे ही अपुरी समज ठरेल. कारण नर्मदा आंदोलंनासोबत तिने सहकार्यांेसोबत सुरू केलेलं ‘जन आंदोलानांचा राष्ट्रीय समन्वय’ या आंदोलनाने देशपातळीवर ठिकठिकाणी लढणार्याो आंदोलनांना जोडून घेतलंय. देशपातळीवरच्या सगळ्या प्रमुख प्रश्नांवर काम करणारी आंदोलनं यात सहभागी आहेत. केरळ, पश्चिम बंगाल, तामिळनाडू, झारखंड मधलr मोठी मोठी आंदोलनं गाजली.

सिंगूरमधे झालेलं मोठं आंदोलन याच व्यासपीठावरून झालं. महाराष्ट्रातल्या लवासाचा भेसूर चेहरा यांनीच उघड केला. विकासाच्या नावाखाली गरिबांना सक्तीने विस्थापित करणार्याी सगळ्या दडपशाहीला विरोध करत गरिबांचा आवाज आज हा राष्ट्रीय समन्वय काम करतोय. मेधा र या सगळ्या आंदोलनात सहभागी होत असते.

मुंबईतल्या अनधिकृत ठरवलेल्या झोपडपट्ट्यांना खंबीर पाठिंबा मेधाने दिला. सक्तीने झोपड्या तोडताना बुलडोझरपुढे निडरपणे उभी राहणारी मेधाच असते. झोपडपट्टी ही शहरी जीवनावर ओझं नाही तर शहरी जगण्याचा अविभाज्य भाग आहे असं ती ठामपणे पटवून देते. तुमच्या उंच बिल्डिंग झाडायला माणसं, घरातले नोकर, वॉचमन, ड्रायवर हे या सगळ्या झोपड्यातून येतात. झोपड्या तोडल्या तर ही तुमची कामं तुम्ही करणार आहात का? ही जाणीव ती करून देते. 

नेमका विकास कोणता?

विकासाच्या प्रश्नावर जगभर घडवलेली चर्चा हे मेधाचं सर्वात मोठं योगदान आहे. दिल्लीतल्या अनेक कार्यक्रमात तिने याबाबत उठवलेले प्रश्न अनेकांना निरुत्तर करतात. ती म्हणते की विकास हा शब्द आज राजकारणात जणू मंत्र म्हणून काम करतोय. एखादी अंधश्रद्धा असते तशी विकासाबाबत अनेकांची अंधश्रद्धा निर्माण झालीय. विकासाच्या प्रक्रियेला प्रश्न विचारणं म्हणजे तुम्ही विकासाविरोधी कसे ठरू शकता? असा प्रश्न ती विचारते. विकासाने केलेले दावे तपासणं आणि लाभ हानीचा शास्त्रीय हिशोब मांडणं याला नकारात्मक समजणं हे अत्यंत चूक आहे.

त्या विकासात विस्थापित होणार्यां ना केवळ पैसे दिल्याने त्यांचं पुनर्वसन होईल कसं? अनेक पिढ्या मासेमारी करणार्याो निरक्षर माणसांना दुसरी कोणतीच कौशल्य येत नसतात. अशावेळी केवळ पैसे देऊन त्यांना शहरात आणून टाकण्यातून तो कसा जगेल? इतका साधा विचार करणार नसाल तर कसं होईल? पुन्हा मेधा या पुनर्वसन प्रक्रियेत भरपाई देताना झालेला भ्रष्टाचार उघड करून दाखवते आणि विषमता आणि भ्रष्टाचार या आज एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत ही मांडणी पटते.

तुमच्या तथाकथित विकासासाठी अगोदरच्या सर्वहारांना तुम्ही उदध्वस्त करणार. तुमच्या विकासाचे लाभार्थी आहेत ते धनदांडगे आहेत. यांच्यासाठी या गरिबांनी सर्वस्व पणाला का लावायचं? असा थेट प्रश्न या आंदोलनाने विचारले. पर्यावरण आणि जैवविविधता यांचा बळी देऊन जे होतं त्याला विकास म्हणायचा का? असा नेमका प्रश्न मेधानं या व्यवस्थेला विचारला.

हेही वाचा : पुष्पाबाई : वैचारिक साथ पेरणाऱ्या आश्वासक विचारवंत

जीवनशाळाचा अभिनव प्रयोग

‘संघर्ष आणि निर्माण’ ही तिच्या कामाची खासियत आहे. महात्मा गांधींनी हीच भूमिका मांडली. संघर्ष करताना विधायक कामाची रचना केली. छत्तीसगडच्या शंकरगुहा नियोगी यांनी याच प्रकारे आंदोलन आणि निर्माण केले.

संघर्ष करताना जीवनशाळा हा मेधाचा शिक्षणातला अभिनव प्रयोग आहे. हा प्रयोग शिक्षणातल्या तज्ञांना खेचून घेतो इतका आशयपूर्ण आहे. आंदोलन सुरू झालं तेव्हा लक्षात आलं की या भागात शाळा सुरू नाहीत. शिक्षक शाळा भरवत नव्हते. त्याविरोधात अनेकदा तक्रारी केल्या पण काही उपयोग होईना. मुलं तर शिकली पाहिजेत. तेव्हा आंदोलनाच्या वतीने शाळा सुरू केल्या. त्या भागातले १२ वी झालेले तरुण शिक्षक बनले.

या शाळा बंद करण्याचा सरकारने अनेकदा प्रयत्न केला. आमच्या शाळा तिथे असताना परवानगी मिळणार नाही अशी भूमिका घेतली. पण त्यासोबत सरकारी शाळा नीट चालाव्यात म्हणून प्रयत्नही केला नाही. या शाळातला अभ्यासक्रम त्या परिसराशी जोडलेला असावा यासाठी ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ कृष्णकुमार, अनिल सदगोपाल यांना दिल्लीहून निमंत्रित केलं आणि शिक्षणातल्या अनेक कार्यकर्त्यांना एकत्र करून अभ्यासक्रम तयार केला.

इतक्या सखोल पायावर जीवनशाळा उभ्या आहेत. या शिक्षकांना सतत प्रशिक्षण दिलं जातं. महाराष्ट्रातल्या प्रयोगशील शाळांतले शिक्षक यांचं प्रशिक्षण करतात. हे विद्यार्थी शिकल्यावर पुढच्या शिक्षणाची सोय धुळे इथं करण्यात आली. जीवन मरणाचे संघर्ष लढताना या पर्यायी शिक्षणाची मांडणी आणि अंमलबजावणी मेधाने करून दाखवली. 

लढाई पढाई साथ साथ

या जीवनशाळांच्या वर्षाउत्सवाला निमंत्रण आलं. त्यामुळे मेधा समजायला मदत झाली. मेधा समजायला मेधासोबत फिरावं लागतं. तेव्हा ती काय रसायन आहे, ती कशाची बनली आहे हे उमजतं. तिच्यापुढे आपल्या मानवी मर्यादा थिट्या पडतात तेव्हा तिचं सामर्थ्य लक्षात येतं. तो अनुभव मी घेतलाय. असाच एकदा वर्षाउत्सवाला बोलावलं म्हणून मी गेलो होतो. सलग दोन दिवस सोबत राहिल्यावर जेव्हा थकायला झालं आणि हे प्रकरण आवाक्याबाहेर आहे ही खात्री पटून गुपचुप तिला सोडून निघून आलो. 

एकतर त्या नर्मदा घाटीत रस्तेच नाहीत. सगळी उंचसखल रचना. त्यामुळे धक्के खात जीप चाललेली. त्यात रात्रभर मेधा न झोपता सलग बोलत होती. सोबत आलेल्या लोकांना प्रश्न समजून सांगत होती. मधेच जीप थांबवून रस्त्यावरच्या परिचितांशी बोलत होती. गाडी थांबली की सर्वांच्या अगोदर उतरून सर्वात पुढे. इतकी दमली असूनही, जीवनशाळेकडे जायला एका मोठ्या होडीतून जाताना सगळे गप्प बसलेले तेव्हा तिनं उठून नर्मदेचं गाणं सुरू केलं. इतर सगळ्यांना टाळ्या वाजवून म्हणायला लावलं.

आजही मेधाने म्हटलेले ते गाणे कानात आहे ‘रेवा, माँ थारो पाणी निर्मल‘. होडी किनार्याडला लागताच जीवनशाळेची मुलं धावत धावत समोर येतात. त्या मुलांना बघताच मेधा सगळे श्रम विसरते आणि घोषणा द्यायला सुरुवात करते ‘अमू आखा एक है|’ ती म्हणते “जीवनशाळा की क्या है बात” मुले जोराने ओरडतात “लढाई पढाई साथ साथ” आणि अशी ही मिरवणूक त्या जीवनशाळेकडे चालू लागते.

हेही वाचा : आपल्याला अग्निवेश यांच्यासारखे 'स्वामी' का नको असतात?

त्यांची बांधिलकी तपासाचायची आपली योग्यता असते?

या शाळेच्या वर्षा उत्सवासाठी उत्सवात ती मुलांसोबत लहान मूल झाली होती. जागतिक बँकेला जाब विचारणारी मेधा हीच का? असा प्रश्न पडला होता. तिथला उत्सव संपल्यावरही ती रात्रभर प्रवास केलेल्या आम्हाला विश्रांती घेऊ दिली नाही. रात्री आंदोलनाची एक मोठी सभा होती. तिथं घेऊन गेली. तिथला जोश पुन्हा वेगळाच होता. सकाळी मुलांसमोर मूल झालेली ती आता सरकारवर वीज होऊन कोसळत होती. दोन दिवसांच्या जागरणाचा ताण कुठेही नव्हता. तिथली सभा मध्यरात्री संपल्यावर दुसर्या् दिवशी सकाळी १५ ऑगस्टचं झेंडावंदन. ते उत्साहानं झालं की गावकर्यां सोबत बैठका. 

बैठका सुरू झाल्यावर मुंबईतून फोन आला. अनधिकृत झोपड्या तोडतायत. मेधा त्या बैठका थांबवून मुंबईकडे निघाली. तीन दिवसातला हा अफाट प्रवास आणि स्टॅमिना बघितला की ती अमानवी वाटू लागते. आपण खूप क्षुद्र आहोत. आपल्या मर्यादा आपल्याला ठळकपणे जाणवतात. मेधा समजायला एकदा तिच्यासोबत एक दिवस राहायला हवं. तिच्यातली उत्कटता, तिच्यातली उत्स्फूर्तता, सर्वस्व झोकून देणारी वृत्ती हे सगळं खूप अपवादाने दिसणारं आहे. स्वत:ला वगळून सतत गरिबांचा विचार करणारी मेधा ही एकमेवाद्वितीय आहे आणि आत्मकेंद्री जगाला नकळत अंतर्मुख करणारी आहे. 

पण इतके हे प्रेरणादायी जगणं असताना मेधाची खिल्ली उडवणारी विकृती मी बघतो तेव्हा मात्र संताप होतो. एकदा घराघरात पाणी घुसल्यावर कित्येक तास पाण्यात उभी राहून आंदोलन करत होती. तेव्हा अनेकजण इतके तास पाण्यात उभं राहता येतं का? खरंच ती उभी राहिली असेल का? याची चर्चा करत होते. मेधाला परदेशी पैसा मिळतो का? निवडणुकीत कमी मतं का पडली? विकासात ती अडथळा आहे अशी अत्यंत अनुदार चर्चा करणारे संवेदनाहीन लोक मी बघतो तेव्हा संताप संताप होतो.

मेधाची बांधिलकी तपासायची आपली योग्यता असते का? या उद्वेगातून तेव्हा मी मेधावर सहज लिहून गेलो होतो.

प्रिय मेधा , 
धुवांधार कोसळत्या पावसात, 
दारं खिडक्यांसह स्वत:ला 
स्वेटर मफरलमध्ये बंद करून बसलेला मी, 
एका हातात चहाचा कप 
आणि दुसऱ्या हातात रिमोट घेतलेला..... 
अशा रम्य वातावरणात 
दिसतेस मला तू     
एका न्यूज चॅनलवर उभी 
‘डूबेंगे पर हटेंगे’ नही च्या निर्धाराने 

‘तुझी बांधिलकी की स्टंट’? 
‘तू हट्टी की दुराग्रही’? 
‘विकासवादी की विकासविरोधी’? 
याची चर्चा मी
चहाच्या घोटाघोटाने करीत राहतो 

मेधा , 
आमच्यासारखी आत्ममग्न सुरक्षित बेटं 
पाण्याखाली का गं जात नाहीत? 
 
मेधा पाटकर यांच्याविषयी मराठीतील काही पुस्तके जरूर वाचा 
लढा नर्मदेचा नंदिनी ओझा (राजहंस प्रकाशन) 
मेधा पाटकर सोनाली नवागुळ (मनोविकास प्रकाशन) 
नर्मदा संघर्ष दीपक चैतन्य (साकेत प्रकाशन )
यासोबतच मेधा पाटकर यांची सविस्तर मुलाखतही पहा लिंक : https://youtu.be/qM_9k5DEIbo

हेही वाचा : 

महाराष्ट्राचा महानायक : निळू फुले
जो बायडन टीमवर ओबामा काळाचा प्रभाव?
हत्ती आणि गाढव अमेरिकेच्या राजकारणात आले कसे?
आजारी पडण्यापूर्वी कुठे कुठे जातात कोविड १९ चे पेशंट?
पुरूषी वर्चस्व टिकवण्यासाठीच वापरलं जातं बायकांवरच्या विनोदाचं हत्यार 

(गिरीश गांधी यांनी प्रसिद्ध केलेल्या स्मिता स्मृती विशेषांक २०२० सावित्रीच्या लेकी या अंकातून साभार)