खरंच, वामनाने बळीला पाताळात पाठवलं होतं?

१३ नोव्हेंबर २०२०

वाचन वेळ : ७ मिनिटं


महाबळी आज सर्व भारतीयांचा अधिराज आहे. बलिप्रतिपदा हा संपूर्ण दिवाळीचा एक दिवसच त्याच्या नावाने ठेवलाय. त्याचा कुणी खून केला, पाताळात गाडलं वगैरे वैदिकांनी धर्मप्रसारासाठी, आपलं माहात्म्य वाढवण्यासाठी बनवलेल्या भाकडकथा आहेत. वामनाची कुणी पूजाही करत नाही. ही काल्पनिक व्यक्ती माहीत आहे ती बळीशी जोडली गेल्याने. या वैदिक मिथककथांच्या जाळ्यात अडकणं योग्य नसून सत्यशोधन करणं गरजेचंय हे सांगणारी संजय सोनावणी यांची ही फेसबूक पोस्ट फार महत्त्वाचीय.

बळीराजावर एकही महाकाव्य नाही. बळीचं पुराणही नाही. नाटकं, खंडकाव्यंही नाहीत. बळी नेमका कधी आणि कोठे झाला याचीही आठवण हरपलीय. बळीविषयी जे आहे ते म्हणजे लोककथा, लोकगीतं आणि महाभारत, पुराणांतून येणाऱ्या भ्रष्ट वैदिकीकरण झालेल्या कथा. बळीच्या मस्तकावर पाय ठेवून त्याला पातालात पाठवणाऱ्या अथवा गाडणाऱ्या वामनाच्या नावानं मात्र संपूर्ण पुराण आहे. पण या देशात तो काही केल्या वंदनीय झाला नाही. मात्र बळीएवढी अपार लोकप्रियता भारतीय जनमानसात कुणाचीही नाही हेही वास्तव आहे. 

ही लोकप्रियता एवढी की दिवाळीचा नुसता एक दिवस त्याला दिलाय असं नव्हे तर नवीन वर्षाची सुरवातही बळीच्याच नावाने होते. सात चिरंजीवांपैकी त्याला एक मानलं जातं. हा एक चमत्कार आहे. असूर संस्कृतीचे अवशेष बळीच्या स्मृतीने जीवंत ठेवलेत. बळीराजा हा भारतीय संस्कृतीचं प्रतीक स्वरूप बनून बसलाय असं म्हटलं तरी वावगं होणार नाही.

असं असलं तरी वैदिक कलमं झालेल्या कथांमुळे बळीचं चरित्र आपल्यासमोर विपर्यस्त स्वरूपात समोर येतं. असं का झालं याचा अंदाज कुणीही बांधू शकतो. पण त्यात जाण्यापेक्षा आपण बळीला पाताळात पाठवणाऱ्या वामन अवताराचाच आधी धांडोळा घेऊयात!

हेही वाचा : प्रभू रामचंद्रः महान सांस्कृतिक संघर्षाचा यशस्वी नायक

विष्णूचे नेमके अवतार किती?

वामन हा विष्णूचा अवतार मानला जातो. खरंतर सगळेच अवतार या ना त्या कारणासाठी विष्णूने घेतले असं सगळी पुराणं उच्च स्वरात सांगत असली तरी ते खरं नाही. मुळात विष्णूचा संप्रदाय जन्माला यायच्या आधीही वैदिकांत अवतार कल्पना होती. पण तेव्हा अवतार घ्यायचं कार्य विष्णूकडे नव्हे तर प्रजापती या देवतेकडे होते. पहिल्या मत्स्य, कुर्म आणि वराह या तीन अवतारांचं स्पष्ट सूचन शतपथ ब्राह्मण, तैत्तिरिय आरण्यक आणि तैत्तिरिय ब्राम्हणात आहे. हे तिन्ही अवतार मुळचे प्रजापतीचे.

अवतार घेण्याचं कार्य साधारण तिसऱ्या चौथ्या शतकानंतर, गुप्तकाळात पुराणांनी वैष्णव पंथ वर आणला तेव्हा विष्णूकडे सोपवलं. अवतारांचंच बोलायचं तर महाभारतातल्या नारायणीय उपाख्यानात फक्त सहा अवतारांचा उल्लेख आहे. पुढे ती दहा, नंतर बुद्ध आणि हंस अवतार धरून बारा तर भागवत पुराणात हिच संख्या २४ एवढी आहे. पुढच्या पुराणांनी मात्र १० ही संख्या नक्क्की केली.

इसपुचा पहिल्या शतकापर्यंत कृष्ण हा पांचरात्र नारायणीय या आगमिक संप्रदायातला एक मुख्य व्यूह होता. व्यूह म्हणजे दैवत नाही. त्याचं वैदिकीकरण करायची सुरवात तिसऱ्या चौथ्या शतकाच्या आसपास झाली. वासूदेव आणि कृष्ण एक नव्हेत. देवकीपुत्र कृष्ण हा महाभारतपूर्व साहित्यात ज्ञानी यती मानला गेलाय.

रामाचं म्हणाल तर अवतार या स्वरूपात रामोपासनेचा प्रचार बाराव्या शतकानंतर झालाय. सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे नारायण आणि विष्णू या देवताही वेगळ्या आहेत, एक नाहित. महाभारतातलं नारायणीय उपाख्यान पहा.

वामनाचा आणि बळीचा संबंध नाही

वामन अवताराची कल्पना एकाएकी विकसित झालेली नाही हेही इथं लक्षात ठेवलं पाहिजे. किंबहुना या कथेचा विकास तीन टप्प्यांत झालेलाय. ते कसं हे पाहुयात.

ऋग्वेदात विष्णू तीन पावलांत त्रिभुवन व्यापतो असं म्हटलंय. तिथं विष्णू हा सुर्याचं रूपक म्हणून येतो. सकाळ – दुपार - संध्याकाळ ही त्याची रुपकात्मक तीन पावलं. या तीन पावलांत तो विश्व आक्रमतो ही मुळची वैदिक निसर्ग-रुपकाची संकल्पना. इथं बळीचा काहीही संबंध नाही.

ऋग्वेदानंतर ज्या साहित्याचा नंबर लागतो त्या शतपथ ब्राह्मणात वामनावताराची येणारी कथा तर वेगळीच आहे. तिचाही बळीशी काडीइतकाही संबंध नाही. शतपथ ब्राह्मण एक पुराकथा सांगतं. ती अशी की देव आणि असूर यांच्या युद्धात देवांचा पराभव झाला. घाबरलेले सगळे देव पळून गेले. मग देवांना हाकलल्यावर रिक्त झालेली पृथ्वी वाटून घ्यायला सगळे असूर बसले. या वाटपात देवांना जागाच मिळेना. त्यामुळे असहाय झालेले देव पुन्हा असुरांकडे गेले आणि पृथ्वीचा किमान छोटा तरी हिस्सा आम्हाला मिळावा अशी विनवणी केली.

तेव्हा असुरांनी एका बटू वामनाच्या तीन पावलांएवढी भुमी देवांना द्यायची तयारी दर्शवली. तो बटू वामन खरंतर विष्णू होता. मग वामनरुपधारी विष्णूने विशाल होत तीन पावलात त्रिभुवन व्यापलं आणि असुरांनाच भुमीपासून वंचित केलं.  या कथेत समस्त असूर आहेत. विष्णु आहे आणि त्याची तीन पावलंही आहेत. नाहीय तो बळीराजा!

हेही वाचा : जोतिबाच्या नावानं चांगभलं ही संपूर्ण मानवजातीच्या भल्याची मागणी

धर्मप्रचारासाठी केला बळीचा उपयोग

पुढे हीच कथा अजून विकसित करत मुळच्या कथेचा आधार घेऊन वामन आणि त्याला बळीराजाचं तीन पाऊल दान ही पुराणपंथी कथा बनवण्यात आली. इथं वामनाच्या रुपातला विष्णू न येता विष्णूचा वामनावतार आला. बळीच्या कथा महाभारत आणि अनेक पुराणांत वेगवेगळ्या स्वरूपात येतात. बळीचं महाबलाढ्य असूर असणं आणि वामनाची तीन पावलं हा भाग वगळला तर कोणत्याही कथेत एकवाक्यता नाही.

बळीने स्वर्ग जिंकून देवांना हरवलं. देव घाबरून रूपं बदलून परागंदा झाले. पौराणिक कथा बळीने यज्ञ केला आणि त्या प्रसंगीच वामनाने तीन पावलं जमीन दान मागितली असं सांगतात. यातही गफलत अशी की भारतीय असूर हे यज्ञविरोधक आणि यज्ञविध्वंसक होते, यज्ञ करणारे वैदिक नव्हते. पण या ना त्या मार्गाने यज्ञाचं महत्त्व वाढवण्यासाठी ही क्लुप्ती केली गेलीय.

आपापल्या धर्माचा प्रचार करण्यासाठी इतिहासातल्या प्रसिद्ध व्यक्तींचा उपयोग करून ती व्यक्ती आपल्या धर्माचीच कशी होती हे सांगण्याचा प्रयत्न केला जातो. बौद्ध आणि जैन धर्मानेही हे केलंय.

आता या सगळ्या कथा पाहिल्या तर हे स्पष्ट होतं की वामन अवताराच्या कथा बळीशी संबंध नसलेल्या जून्या कथांमधे बळीची भर घालवून बनवल्यात. वामन अवतारात कसलंही तथ्य नाही. त्यामुळे वामनाने बळीचा खून केला किंवा पाताळात पाठवलं यातही तथ्य नाही. बळी महान राजा होता याबाबत एकाही पुराणकथेतही दूमत नाही. पण त्यांच्या दृष्टीने वाईट हे होते की तो देवांचा म्हणजे खरंतर वैदिकांचा शत्रू होता.

वैदिक धर्माची सुरवात होण्यापूर्वीच बळी होऊन गेला होता असं महाभारतावरूनच दिसतं. इराणमधील असूर मात्र वेगळ्या प्रकाराने यज्ञ करत. त्यामुळे भारतीय प्राचीन असूरही यज्ञ करत असतील असा समज करून घेत आपल्या धर्माचं महात्म्य वाढवण्यासाठी बळीचा उपयोग करुन घेतला असणं स्वाभाविक आहे.

असूर म्हणजे बळीच्या संस्कृतीची माणसं

बळीची घटना भृगूकच्छमध्ये घडली म्हणजे तो तेथीलच असावा असा एक अंदाज वर्तवला जातो आणि त्रिपाद भूमीची घटना घडल्यावर तो केरळात गेला असंही मानण्यात येतं. केरळमधील लोक आजही बळीला आपला राजा मानतात. कन्याकुमारीच्या दक्षिणेस कित्त्येक कोसांवर समुद्रात घुसलेल्या भुशिरावर बळीची राजधानी होती आणि नैसर्गिक उत्पातात महान बळीची राजधानी समुद्रात बुडाली असे उल्लेख प्राचीन तमिळ वाड्मयात येतात. यात वामनाचा संबंध येत नाही.

शतपथ ब्राह्मणात त्या काळातला देश म्हणून प्राच्य देश आणि लोकांचा उल्लेख येतो. वैदिक लोक भारतात आले तेव्हा ते आधी सिंधमधल्या शूद्र टोळीच्या राज्यात आणि नंतर कुरूपांचाल विभागात वसले आणि धर्मप्रचारही सुरू केला. प्राच्य देशात असूरांची राज्यं असून ते यज्ञ करत नाहीत, त्यांचे स्वत:चे पुरोहित आहेत.

तिथं वैदिकांना प्रवेश नाकारला गेला होता. दक्षिण दिशेकडचा प्रवेश नाकारल्या गेल्यावरत्या काळात वैदिकांनी प्राच्य नाकारला हे उल्लेखनीय आहे. हा प्राच्य देश म्हणजे आजचा बिहार आणि त्यापलीकडटचा पुर्वेचा प्रदेश. वैदिकांना तेव्हा तो भुगोल माहीतच नव्हता. महाभारतात या भागांतल्या अंग, वंग, कलिंगादी पाच राज्यांचा उल्लेख आलाय आणि ही पाचही राज्यं बळीच्या पुत्रांनी स्थापन केलीत, असा उल्लेख आहे.

पण महाभारतातील कथा अत्यंत दिशाभूल करणाऱ्या आहे. त्यावरून एवढाच बोध होतो की प्राच्य देशांची उत्पत्ती कशी झाली याची माहिती वैदिकांना नव्हती. बळी ते तिथं येण्यापूर्वीच होऊन गेला असल्याने त्यांनी तिकडच्या राज्यांना बळीपुत्रांनी स्थापन केलेली राज्यं म्हणून ‘बालेय क्षेत्र’ असं नांव दिले. त्यामुळे असूर ही कविकल्पना न मानता ती खरंतर वेगळ्या संस्कृतीची माणसं होती असं भांडारकरांनी त्यांच्या पुस्तकात लिहिलंय. 

हेही वाचा : घटस्थापना : भारतातल्या कृषीप्रधान संस्कृतीचं दर्शन घडवणारा सण

बळी खरंच होता का?

इतिहासात बळी नावाचा राजा तरी खरंच होता का नाही हाही प्रश्न उद्भवणं स्वाभाविक आहे. देशात त्याच्याबद्दल आदरभाव असणं, त्याच्या नावाचे राजकीय विभाग असणं, त्याला अनेक राजवंशांनी पुर्वज मानणं, त्याच्या वंशातील राजांचे उल्लेख मिळणं या बाबी तो खरेच होऊन गेला हे ठामपणे ठरवायला पुरेशा नाहीत. तरी वामनावतारात जशी गफलत आहे तशी बळीच्या बाबतीत मात्र नाही. 

वैदिकांनाही बळीचं माहात्म्य खोडून काढता आलं नाही. त्यांना त्यांच्या विपर्यस्त कथांतही ते महात्म्य मान्य करावंच लागलं. जनमानसाने बळीबद्दलच्या कथा काहीही असोत बळीमहात्म्य संपू दिलं नाही. त्याच्या नावानेच वर्षाचा पहिला दिवस साजरा केला जातो. नरकासुराचंही असंच झालंय. पण त्याचा इतिहास नंतर. असूर संस्कृतीचे हे सन्मान्य नायक आहेत.

म्हणून सत्य शोधनाची गरज आहे

वैदिक भारतात आले तेव्हा त्याचे वंशज राज्य करत होते असं वैदिक साहित्यावरुनच दिसतं. म्हणजे वैदिक भारतात येण्यापूर्वीच बराच काळ आधी बळीराजा होऊन गेला होता. बळीराजा झाला तेव्हा भारतात वैदिकांचा धर्मही नव्हता आणि वैदिकही नव्हते. तर बळीला पाताळात पाठवायला त्यांचा विष्णू कसा येईल हा विचार आपल्या विद्वानांनी केलेला दिसत नाही.

अवतार संकल्पना हीच मुळात वैदिक धर्मातही फार उशिराची आहे. वेदातला विष्णू हा उपेंद्र आणि दुय्यम देवता आहे. त्याला महत्त्व प्राप्त झालं तेच मुळात गुप्तकाळात. असं स्पष्ट आहे तर मग विष्णूचा अवतार ठरवल्या गेलेल्या वामनाचा संबंध आम्ही कसा मान्य करतो? की आम्हाला आमच्या अवहेलनेच्या कथा अधिक प्रिय आहेत? तेही सत्यासत्यता तपासून न पाहता?

अर्थात महाबळी आज सर्व भारतीयांचा अधिराज आहे. त्याचा कुणी खून केला, पाताळात गाडलं वगैरे वैदिकांनी धर्मप्रसारासाठी, आपलं माहात्म्य वाढवण्यासाठी बनवलेल्या भाकडकथा आहेत. वामनाची कुणी पूजाही करत नाही. ही काल्पनिक व्यक्ती माहीत आहे ती बळीशी जोडली गेल्याने. या वैदिक मिथककथांच्या जाळ्यात अडकणं योग्य नसून सत्यशोधन करणं गरजेचंय ते यामुळेच.

आज आपण आपलीच संस्कृती जपत असतांना 'पुर्वजांचा पराभव झाला होता' या मिथककथांत रमत सांस्कृतिक व्यूहरचना करतो, समजतो, न्यूनगंड जोपासतो हे चुकीचं आहे. हिंदूंचं जेवढं नुकसान बहुजनवादी म्हणवणा-या विद्वानांनी केलंय तेवढं वैदिकांनीही केलेले नाही. बळीचा खून झाला वगैरे भाकडकथांना सत्य मानत सांस्कृतिक व्युहरचना करणं धोकादायक आहे. न्युनगंडात भर घालणारं आहे. त्यातून बाहेर पडणं आवश्यक आहे.

हेही वाचा : 

गांधींच्या चातुर्वर्ण्याचं काय करायचं?

संत ज्ञानेश्वरांची ‘कोपर्निकसन’ क्रांती

अत्त दीप भव हा तर बुद्ध होण्याचा पासवर्ड!

सगळे वारकरी संत पितृश्राद्ध का नाकारतात?

गणेश देवी सांगतायत, भारतातल्या जातव्यवस्थेच्या निर्मितीची कूळकथा