कोणत्या दिशेने वाहतायत बिहार निवडणुकीचे वारे?

०२ नोव्हेंबर २०२०

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


महिनाभरापूर्वी जेडीयू-भाजपसाठी एकतर्फी वाटणारी निवडणूक ‘कांटे कि टक्कर’ झालीय हे निश्चित. महादलित आणि सर्व जातींमधील जात न पाहता मतदान करणारे १० ते ४० टक्के मतदार यावेळी कमी-अधिक प्रमाणात द्विधा मन:स्थितीत आहेत. त्यांचा कौल ज्या बाजूने जाईल ती बाजू या निवडणुकीत विजयी ठरेल. निकाल कोणत्याही बाजूने असो, तो बिहार तसेच राष्ट्रीय राजकारणाला महत्त्वाचे वळण देणारा असेल यात शंका नाही.

देशाच्या राजकारणाची घुसळण ज्या राज्यामधे होते ते राज्य म्हणजे बिहार! केंद्रीय सत्तेच्या बाजूने आणि विरोधात असे दोन्ही प्रवाह बिहारमधे स्वातंत्र्योत्तर काळात दिसलेत. राम मनोहर लोहिया हे काँग्रेस विरोधाचा पहिला सूर होते. मागासवर्गीयांमधील आकांक्षा आणि राजकीय अस्मिता जागी करणारी ‘पिछडा पावें सौ में साठ’ ही घोषणा दिली लोहियांनीच.

जयप्रकाश नारायण म्हणजेच जेपींनी इंदिरा गांधींविरोधात आवाज उठवला तो बिहारमधेच. संघ-जनसंघ आत्ताच्या भाजपला राजकीय मान्यता आणि अवकाश प्राप्त करून दिले ते जेपी आंदोलनाने आणि जनता पार्टीच्या प्रयोगाने. पुढे मंडल म्हणजे मागासवर्गीयांना आरक्षण आणि कमंडल म्हणजे राम मंदिरच्या बाजूने आणि विरोधात बिहारमधे दंड थोपटले गेले.

लालकृष्ण अडवाणींची रथयात्रा तत्कालीन मुख्यमंत्री लालूप्रसाद यांनी रोखली होती. मात्र जेपींच्या समाजवादी परिवारामधे कायम दुफळी दिसली. नव्वदच्या दशकात समाजवादी परिवाराची शकले उडली. त्या त्या राज्यात त्यांनी प्रादेशिक पक्ष उभे केले. त्यातले मुलायमसिंग यादव, लालूप्रसाद यादवसारखे काही संघ भाजपच्या राजकारणाच्या कायम विरोधात राहिले. तर जॉर्ज फर्नांडिस, नितीशकुमारसारखे इतर भाजपच्या वळचणीला गेले. या निवडणुकीत बिहार पुन्हा एकदा राजकारणाची दिशा आणि नेतृत्व या अर्थाने बदलाच्या उंबरठ्यावर आहे.

हेही वाचा : आता परिवर्तनवादी चळवळींमधेच परिवर्तन व्हायला हवं

ही निवडणूक का महत्त्वाची?

१५ वर्ष लालूप्रसाद यादव आणि त्यानंतर गेली १५ वर्ष नितीशकुमार यांच्या हातात सत्तेचा चाव्या राहिल्यात. ही निवडणूक मात्र अनेक अर्थांनी निर्णायक ठरणार आहे. कोरोना संपलेला नसताना होणारी ही पहिली विधानसभा निवडणूक आहे. हिंदी पट्ट्यातले मतदार राष्ट्रीय राजकारणाला वळण देणारे मतदार आहेत. त्यामुळे बिहारमधले मतदार कशा पद्धतीने प्रतिक्रिया देतायत यावरून भावी काळातल्या निवडणुकांमधली प्रचाराची दिशा ठरेल.

हिंदी पट्ट्यातलं बिहार हे एकमेव असं राज्य आहे जिथे भाजपला अद्याप एकहाती वर्चस्व ठेवणं शक्य झालेलं नाही. या निवडणुकीत सर्वात मोठा पक्ष म्हणून पुढे येण्याची भाजपची इच्छा आहे. चिराग पासवान यांना नितीशकुमारांच्या विरोधात भाजपने फूस देण्याचं कारण हे आहे. त्यामुळे अशा अर्थानेही मतदारांची प्रतिक्रिया कळीची ठरणार आहे. 

या निवडणुकीत निधन झाल्यामुळे रामविलास पासवान नसणार आहेत. लालूप्रसाद यादव भ्रष्टाचाराच्या प्रकरणात रांचीमधल्या तुरुंगात आहेत. त्यामुळे तेही प्रचारात नाहीत. या दोघांच्या अनुपस्थितीत ही निवडणूक होत असल्यामुळे तेजस्वी यादव आणि चिराग पासवान यांना मतदार काय पद्धतीने स्वीकारतात यावर भविष्यातलं त्यांचं राजकारण अवलंबून राहील.

नितीशकुमार यांचं वय आहे ६९ वर्ष. त्यांच्यासाठी ही निवडणूक शेवटची ठरेल की अजून एक संधी मतदार त्यांना देतील, यावर जेडीयूचं राजकारण अवलंबून आहे. कारण जेडीयू कमजोर झाल्यास जेडीयूच्या राजकीय ताकदीचं विभाजन कोणाला लाभाचं ठरेल यावर बिहारमधे भावी काळात कोणत्या पक्षाचा प्रभाव राहील हे ठरणार आहे.

आघाड्यांचे समीकरण

राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी म्हणजेच एनडीएमधे जेडीयू, भाजप, निषाद समाजाचे नेते मुकेश सहानी आणि दलित नेते जितनराम मांझी यांचा पक्ष आहे. ते प्रत्येकी ११५, ११०, ११ आणि ७ जागा लढत आहेत. तर महागठबंधनमधे आरजेडी, काँग्रेस आणि तीन डावे पक्ष आहेत. ते लढत असलेल्या जागा प्रत्येकी १४४, ७० आणि २९ आहेत. याशिवाय बहुजन समाज पार्टी, एमआयएम आणि कुशवाह समाजाचे नेते उपेंद्र कुशवाह यांनी मिळून ग्रँड डेमोक्रॅटिक सेक्युलर फ्रंट ही आघाडीही निवडणुकीत उभी केलीय.

केंद्रात एनडीएचा भाग असणारा लोकजनशक्ती पक्ष मात्र स्वतंत्र लढतोय. एलजेपीने केवळ जेडीयू आणि जितनराम मांझी यांच्या पक्षाविरोधात उमेदवार उभे केलेत. नितीशकुमार यांच्या विरोधात उघड भूमिका आणि भाजपला उघड समर्थन अशी भूमिका चिराग पासवान यांनी घेतलीय. अनेक मतदारसंघांत भाजपच्या स्थानिक नेत्यांना एलजेपीने उमेदवारी दिलीय. जेडीयूच्या जागा कमी व्हाव्यात आणि भाजपला सर्वाधिक मिळाव्यात अशी त्यामागची योजना आहे. असं झाले तर एक तर जेडीयूला वगळून भाजपएलजेपी सरकार स्थापन करणं किंवा भाजपचा प्रभाव असणारं भाजप-जेडीयू सरकार स्थापन करणं शक्य होईल.

दुसऱ्या शक्यतेत नितीशकुमार मुख्यमंत्री झाले तरी सरकारमधे भाजपचाच वरचष्मा राहील हे उघड आहे. हा भाजप-एलजेपीचा डाव आहे हे उघड गुपित आहे. यामुळे भाजप आणि जेडीयूच्या समर्थकांमधे अविश्वासाचं वातावरण तयार झालंय. निवडणुकीच्या पहिल्या फेरीत जेडीयूच्या जागांवर भाजप-एलजेपी छुपी युती दिसल्यास उर्वरित जागांवर होणाऱ्या निवडणुकीत जेडीयू भाजपला दणका देऊ शकते.

हेही वाचा : आंखी दास यांच्या फेसबूक राजीनाम्याच्या निमित्ताने

जातीय राजकारणाची गुंतागुंत

बिहारचे राजकारण जातकेंद्री आहे. ही जातीय समीकरणं कसं रूप घेतात यावर निकाल ठरतो. मुस्लिम-यादव ही वोटबँक आरजेडीच्या पाठीशी आहे. भूमिहार, बनिया, ब्राह्मण अशा उच्चवर्णीय जाती भाजपचा सामाजिक आधार आहे. तर कुर्मी-कोयरी या जातप्रवर्गातून नितीशकुमार येतात. या समूहाचे संख्याबळ कमी असलं तरी नितीशकुमार यांनी यादव व्यतिरिक्त ओबीसी आणि दलित यांची मोट बांधली आहे.

पासवान यांचा प्रभाव त्यांच्या दुसाध जातीपुरता मर्यादित आहे.काँग्रेसचा प्रभाव मर्यदित असला तरी प्रामुख्याने उच्चवर्णीय,  दलित आणि मुस्लिममधे काही प्रमाणात आहे. बिहारच्या काही भागांमधे डाव्या पक्षांचा ओबीसी, दलित आणि मुस्लिमांमधे प्रभाव आहे. उत्तर प्रदेशात ज्याप्रमाणे बसपाचा दलित राजकारणावर प्रभाव राहिलाय तसा दलित राजकारणावर आधारित स्वतंत्र पक्ष बिहार मधे उभा राहू शकलेला नाही. पासवान यांनाही संपूर्ण दलित समूहाचा पाठिंबा कधी मिळू शकला नाही. बसपाचा नाममात्र प्रभावही बिहारमधे नाही.

यातील बिगर यादव-कुर्मी/कोयरी ओबीसी आणि बिगर दुसाध महादलित हे प्रत्येक निवडणुकीत कळीचे ठरतात. या निवडणुकीतही महादलितांची भूमिका निर्णायक ठरण्याचं चिन्ह आहे.

निवडणुकीच्या केंद्रस्थानी असणारे मुद्दे

नितीशकुमार यांचा करिष्मा या निवडणुकीत नाहीसा झालेला आहे. ‘बिजली सडक पाणी’ यावर त्यांनी २०१०मधे निवडणूक जिंकली. पण आता आकांक्षा वाढल्यात. रोजगाराच्या संदर्भात लोक प्रश्न विचारतायत. त्यासंदर्भात दाखवण्यासारखं फारसं काही नितीशकुमारांकडे नाही.

लॉकडाऊनच्या काळात १५ लाखांच्या वर मजूर बिहारमधे परतले. त्या काळात ज्या हालअपेष्टांना त्यांना सामोरं जावं लागलं. त्यासाठी ते नितीशकुमार यांनाच जबाबदार धरतायत. या काळात मनरेगाच्या अंतर्गत काम करणारे मजूर वेळेत वेतन मिळत नसल्याविषयी तक्रारी करत आहेत.

हेही वाचा : आता निवडणुकीच्या राजकारणात फडकतोय ‘सतरंगी’ झेंडा

दारूबंदीचा बूमरँग

सर्व जातींपलीकडे जाऊन महिलांना नितीशकुमारांनी यशस्वीरीत्या साद घातली होती. तेच डोक्यात ठेवून २०१६ मधे त्यांनी दारूबंदीचा निर्णय घेतला. पण हा निर्णय आगीतून फुफाट्यात या प्रकारचा ठरला आहे. बिहारमधे अत्यंत सहजरीत्या दुप्पट दरात दारू उपलब्ध होते. ज्यांना परवडत नाही ते हातभट्टी गावठी दारूचं सेवन करतायत. दारू न मिळाल्यामुळे गांज्याच्या आहारी गेलेल्या लोकांची संख्याही वाढतेय.

त्यामुळे दारूबंदीचा निर्णय बूमरँग झाला आहेय. दारूबंदीचे उल्लंघन केलं म्हणून तुरुंगात खितपत पडलेल्या कैद्यांमधे गरीब महादलित आणि मागासवर्गीय समाजाची संख्या सर्वाधिक आहे.

जंगलराजची भीती

गावपातळीवर राबवल्या गेलेल्या नल्ला-नाली आणि नल जल योजनेत प्रचंड भ्रष्टाचार झालाय. त्यामुळे एकेकाळी ‘सुशासन बाबू’ अशी ओळख असणारे नितीशकुमार लक्षणीय मतदारांसाठी कुशासन बाबू झालेत. त्यामुळेच आपल्या विकासकामांवर मतं न मागता नितीशकुमार लालूप्रसाद आणि त्यांच्या कुटुंबियांविरोधात शेरेबाजी करताना दिसतायत. नरेंद्र मोदींविरोधात रोष दिसत नाही. पण नरेंद्र मोदी या निवडणुकीतल्या मतदारांना एनडीएकडे खेचणारा ‘फॅक्टर’ही नाहीत.

याउलट तेजस्वी यादव यांच्या सभांना अलोट प्रतिसाद मिळतोय. रोजगाराचा मुद्दा त्यांनी केंद्रस्थानी ठेवलाय. आरजेडी सत्तेत आल्यास पुन्हा ‘जंगलराज’ येईल असा प्रचार जेडीयू-भाजपकडून केला जातोय. पण तरुण मतदारांना लालूप्रसाद यांच्या राजवटीविषयी अनुभव नाही, शिवाय आता आरजेडीचा चेहरा लालू नसून तेजस्वी आहेत. त्यामुळे जंगलराजची भीती कितपत यशस्वी ठरेल याविषयी शंका आहे.

मतदारांचा असाही एक वर्ग आहे, ज्याला नितीशकुमार नकोयत. पण तेजस्वी यादव यांना सत्ता देण्यासही ते तयार नाहीत. हे मतदार मतदानासाठी बाहेर पडणं टाळतील की पर्याय नाही म्हणून पुन्हा नितीशकुमार यांना मत देतील की स्थानिक उमेदवार पाहून मतदान करतील यावरही बऱ्याच अंशी निकाल अवलंबून आहे.

महिनाभरापूर्वी जेडीयू-भाजपसाठी एकतर्फी वाटणारी निवडणूक ‘कांटे कि टक्कर’ झालीय हे निश्चित. महादलित आणि सर्व जातींमधील जात न पाहता मतदान करणारे १० ते ४० टक्के मतदार यावेळी कमी-अधिक प्रमाणात द्विधा मन:स्थितीत आहेत. त्यांचा कौल ज्या बाजूने जाईल ती बाजू या निवडणुकीत विजयी ठरेल. निकाल कोणत्याही बाजूने असो, तो बिहार तसेच राष्ट्रीय राजकारणाला महत्त्वाचे वळण देणारा असेल यात शंका नाही.

हेही वाचा : 

मोदीप्रेमाचा ताप आता ओसरू का लागलाय?

उत्तर प्रदेश प्रकरणानंतर काँग्रेसला फुटेल का नवी पालवी?

भारताच्या किनाऱ्यावर धडकेल का कोरोनाची दुसरी लाट?

इम्रान खान यांचा राजकीय बळी देणार पाकिस्तानी लष्कर?