सेल्फी विथ कुंभः रिक्षावाल्या सज्जनजींचा कष्टकुंभ

१९ जानेवारी २०१९

वाचन वेळ : ३ मिनिटं


कुंभ म्हणजे कुणीही आमंत्रण न देता चालू लागत संगमकिनारी पोचणाऱ्या लाखो लोकांचा मेळा. हे लोक, त्यांचा प्रदेश, भाषा, कपडेलत्ते, खानपान, अस्मिता हे सगळं घेऊन कुंभमधे येतात. त्यांच्या एकत्र येण्यानं कुंभ होऊन जातं हजारो रंग-ढंगांनी रंगलेलं एक हंगामी शहर! या शहरातली काही लक्षवेधी माणसं आणि त्यांच्याशी गप्पांदरम्यान हातात आलेलं त्यांचं मूळ-कूळ जाणण्याचा हा एक प्रयत्न. कुंभमेळ्यातली माणसं!

गंगा-यमुना संगमाच्या किनाऱ्यावर सज्जन कुमारची रिक्षा उभी होती. बारीक अंगकाठी, खुरटी दाढी, सावळा रंग, डोक्याला मफलर. धंदा थंड असल्यानं बिडी पेटवून निवांत बसले होते. सज्जनकुमार यूपीतल्या मिर्जापूर जिल्ह्यातल्या बिरोही गावचे आहेत.

हेही वाचाः सेल्फी विथ कुंभः जिंदगीचं ग्यान सांगणारे विराटनाथबाबा

मी विचारलं, 'कितने सालसे रिक्षा चलाते है? ते म्हणाले, 'बीस बाईस सालसे.' सज्जनजी इथं इतर पन्नासेक रिक्षावाल्यांसोबत इलाहाबादच्या कीडगंज इलाक्यात राहतात. त्यांचं कुटुंब गावी असतं. घरात बायको आणि दोन मुलं, दोन मुली आहेत.

सज्जनजी म्हणतात, 'लडके लडकियोंको बराबर सिखाना है. पर पता नहीं कितने दिन सिखा पायेंगे? महंगाई बहुत हैं ना! हं जैसे गरिबके लिये तो शिक्षा हैं नाही. स्किमेभी हैं, मोदीजीने बनाई हुई. पर सरकारी लोग हमतक पहुंचने नहीं देते.' त्यांचा रिक्षा किरायाचा आहे. रिक्षा मालकाला रोज शंभर रुपये भाडं द्यावं लागतं. दिवसाची कितीही कमाई झाली तरी भाडं चुकत नाही.

सज्जनजी म्हणतात, 'पर ये ना करें तो करें क्या? माँबाप तो बचपनमेंही चल बसे. हमनेही खुदको और दो छोटे भाइयोंको संभाला. उनकी शादी करादी. उसमे हमारी शादी देरसे हुई. उधर गांवमें पत्नी बच्चे संभलती है. कुछ जमीन वगैरातो नहीं हैं हमारी. हम भूमिहीन लोग है.' घरच्यांनाही कुंभ दाखवायला आणायची इच्छा आहे. पण सज्जनजी तितके पैसे खर्च करू शकत नाहीत.

हेही वाचाः सेल्फी विथ कुंभ: इथे ४१ सेकंदाच्या डुबकीने स्वर्ग मिळतो

सांगतात, 'सरकारने सबको बुलायातो खूब हैं के चलो कुंभ चलें. पर हमारे बसकी बात नहीं यहांतक घरवालोंको लाना. दिनभर रिक्षा चलाके मुश्किलसे दोसौ रुपये मिलते है. सुबह सातसे रात दास. ठंडमेभी घर रह नहीं सकते. मेहनत बहुत है. रातको हाथपैर दर्द करते है.'

मी विचारलं, 'फिर कुछ शराब वगैरा पिते है थकान दूर करनेके लिये?' यावर सज्जनजी एकदम बिचकले आणि म्हणाले, 'नहीं नहीं. हम तो अमृतानंद महाराजकी शिष्यता लिये है. शराब मना है. भगवानका नाम ले लेते हैं तो नींद आ जाती है.' त्यांच्या मते कुंभमेळ्यात गरीब आणि अमीर सगळे आपापलं अस्तित्व विसरून येतात त्यामुळेच हा महान उत्सव आहे. 'हे सरकार गरीबांचा विचार करणारं आहे. पण खालचे अधिकारी भ्रष्ट आहेत. तिथपर्यंत पोचण्यात मोदी कमी पडताहेत,' असं त्यांना वाटतं.

हेही वाचाः सेल्फी विथ कुंभः पोळपाट लाटणं घेऊन विमल, उषा कुंभमेळा गाठतात तेव्हा!

'राममंदिर बनलं पाहिजे का?' या प्रश्नावर ते जरा विचारात पडतात. पुन्हा विचारल्यावर हसून म्हणतात, 'हम ठहरे गरीब आदमी. हमारे कुछ कहने न कहनेसे क्या होगा? पर रामरहीमतो एकही है. मानव समझनेमें फर्क कर देता है. और नेताओंको तो खैर राजनीती करनी है. वो तो नासमझ बने रहेंगे. जनताको समझना चाहिये के कौनसा नेता असली हैं, कौन नकली.

तेवढ्यात एक जोडपं येतं, क्यू भय्या, अलोपीबाग चलोगे? 'सज्जनजी मान डोलावत म्हणतात, 'हांजी बैठिये. तीस रुपया.' कडाक्याच्या थंडीत फक्त तीस रुपयांसाठी तीन किलोमीटर रिक्षा ओढणाऱ्या सज्जनजींचा निरोप घेताना मी मनोमन त्यांच्या समंजसपणाला सलाम करते!

हेही वाचाः 

सेल्फी विथ कुंभः पोळपाट लाटणं घेऊन विमल, उषा कुंभमेळा गाठतात तेव्हा!

सेल्फी विथ कुंभ: इथे ४१ सेकंदाच्या डुबकीने स्वर्ग मिळतो

सेल्फी विथ कुंभः कुंभमेळ्यात रात्री मुर्दाबादची नारेबाजी का झाली

(लेखिका मुक्त पत्रकार आहेत.)