४६ वर्षांच्या वियोगानंतर अखेर लीलाताई त्यांच्या मुलाकडे गेल्या!

१६ जून २०२०

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


शिक्षणतज्ञ प्राचार्य लीलाताई पाटील यांचं मंगळवारी १५ जूनला निधन झालं. ना. सी. फडके यांच्या कन्या आणि दलितमित्र बापूसाहेब पाटील यांच्या पत्नी या ओळखीपल्याड त्यांनी स्वतःच्या नावाची वेगळी ओळख निर्माण केली. नुसती ओळखच नाही तर त्यांनी शिक्षणक्षेत्रात नवी वाट तयार केली. आज त्या वाटेचा हमरस्ता झालाय.

आज संध्याकाळी लीलाताई गेल्याचा उदय कुलकर्णी यांचा मेसेज आला. आणि सुमारे पंचवीस वर्षांचा लीलाताईंच्या परिचयापासून ते सहवासापर्यंतचा कालखंड आठवायला लागला.

पंचवीस वर्षांपूर्वी सकाळमधे असताना एकदा संपादक अनंत दीक्षितसाहेबांनी सांगितलं की, उद्या सकाळी लीलाताईंच्या शाळेची सहल किणी-घुणकीला जाणार आहे. त्यांच्यासोबत जाऊन बातमी करा. लीलाताईंना फोन केला तर सकाळी दहा वाजता वगैरे बस निघणार असल्याचं म्हणाल्या. नेमका मला पोचायला उशीर झाला. त्यावेळी फोन वगैरेचीही सोय नव्हती. 

किणी वाठार परिसरात कुठंतरी रानात सहल गेली असेल असं समजून एसटीनं वाठारपर्यंत गेलो. तिथं सायकल भाड्यानं घेऊन घुणकी फाट्यापर्यंत जाऊन आलो. आसपास विचारणा केली, मुलांची सहल कुठं आलीय का वगैरे. पत्ता लागला नाही. तिथून परत आलो. संध्याकाळी लीलाताईंना फोन करून चुकामूक झाली म्हणून सांगितलं. घुणकीच्या शाळेत सहल गेली होती असं त्यांनी सांगितलं. लीलाताईंची भेट होता होता राहून गेली. नंतर त्यांच्या अमृतमहोत्सवाच्या निमित्तानं त्यांची मुलाखत घेतली. त्यावेळेपासून त्यांच्याशी चांगला परिचय झाला.

हेही वाचा : अमेरिकेतल्या ब्लॅक लाईव्ज मॅटर आंदोलनाचं काळंगोरं वास्तव

सकाळबद्दल लीलाताईंना आस्था होती

लीलाताई म्हणजे वेगळंच प्रकरण होतं. कडक शिस्तीच्या प्राचार्य होत्या. भेटायला जायचं असेल तर फोन करून आणि ठरलेल्या वेळेवर जावं लागायचं. मुळात त्या फारशा पत्रकारांना भेटतही नव्हत्या. कोल्हापुरात अनंत दीक्षित, दशरथ पारेकर, उदय कुलकर्णी अशा चार-दोन लोकांशीच त्या बोलायच्या. पारेकरसाहेबांचा मुलगा त्यांच्या शाळेत होता. 

अनंत दीक्षितसाहेब २००० मधे कोल्हापूरहून पुणे सकाळला संपादक म्हणून गेले. त्यानंतर लीलाताई मला फोन करू लागल्या. सकाळबद्दल त्यांना आस्था होती. स्थानिक पातळीवर त्यांचा सकाळशी संबंधित दुवा मीच होतो. एकदा त्यांनी त्यांच्या शाळेतल्या कार्यक्रमाला मला पाहुणा म्हणून बोलावलं. म्हणाल्या, पेपर कसा काढता, बातम्या कशा गोळा करता याबद्दल मुलांना सांगा. खरंतर मुलांसमोर बोलण्याइतकं कठीण काही नसतं. आणि इथं तर लीलाताईंच्या शाळेतली मुलं.

मी नको नको म्हणत असताना त्यांनी हा आपला आदेश असल्याचं सांगितलं. तो शिरसावंद्य मानून मी त्यांच्या शाळेत पाहुणा म्हणून गेलो. कार्यक्रमही छान झाला. सुचिता पडळकर वगैरे शिक्षिकांशी त्यावेळी ओळख झाली. त्यांनी पुढं सृजन आनंदच्या धर्तीवर फुलोरा नावाची शाळा काढली. सृजनआनंद ही त्याअर्थानं प्रयोगशील शाळांची जननी. पस्तीस वर्षांपूर्वी लीलाताईंनी आनंददायी शिक्षणाचा प्रयोग सुरू केला त्यापासून प्रेरणा घेऊन पुढं राज्यभरात तसे अनेक प्रयोग झाले. 

मॅडम-सर नको, दादा-ताई म्हणा

बीएड कॉलेजच्या प्राचार्य, शिक्षण सहसंचालक अशा पदावर काम केलेल्या लीलाताईंनी निवृत्तीनंतर सृजन आनंद शाळेची स्थापना केली. या शाळेत त्यांनी अनेक प्रयोग केले. मुलांच्या मनातली भुतांची भीती घालवण्यासाठी त्या एकदा स्मशानात सहल घेऊन गेल्या. मुलं इतकी धीट झाली की, इथली राख भांडी घासायला घेऊया का म्हणून विचारू लागली. शिक्षकांना सर, मॅडम असं न म्हणता त्यांच्या नावाला दादा, ताई लावून बोलवायची सवय लावली.

‘गोरी गोरी पान फुलासारखी छान’ ही कविता भेदभाव करणारी आहे म्हणून त्यांनी तिला पर्यायी, ‘हसरी खेळकर असणारी छान दादा मला एक वाहिनी आण” अशी कविता बनवली. ‘कमावणे’ या शब्दाचे अनेक अर्थ होतात, त्यातला एक ‘कातडे कमावणे’ याचा अर्थ उलगडून दाखवण्यासाठी त्यांनी नाक्यावर चपला शिवणार्याह चर्मकाराला शाळेत बोलावले. निवारा वर्ष साजरे करताना रस्त्यावरची माणसं कशी राहतात हे शिकवताना मुलांना त्यांची वस्ती दाखवायला नेले.

कधी जयंत नारळीकरांना शाळेत बोलावून मुलांशी संवाद घडवून आणला. शाळेच्या स्नेहसंमेलनात गरीब मुलांना वेगळे वाटायला नको म्हणून शाळेच्या गणवेशातच मुलांकडून कार्यक्रम सादर करून घेत. फक्त कागदी मुखवट्यांचा वापर करून घेत. वाढदिवसाच्या निमित्ताने विषमता दिसू नये म्हणून एकाच दिवशी शाळेतल्या सर्व मुलांचा वाढदिवस साजरा करत.

माझ्या स्मरणानुसार विजय तेंडुलकरांनी दूरदर्शनसाठी दिंडी मालिकेचे लेखन केले होते. त्यातील एक भाग लीलाताईंच्या सृजन आनंद शाळेवर असावा.

हे कोरोना स्पेशलही वाचा : 

कुछ वायरस अच्छे होते है!

कोरोना वायरसबद्दल मुलांशी आपण कसं बोलायचं?

कोरोना पॉझिटिव आलो तरी आम्ही घरीच राहिलो, कारण

डॉक्टरांनी घातलेला सूट म्हणजे कोरोनाविरूद्धचं चिलखतच!

एकदा बरं झाल्यावरही पेशंटला का होतेय पुन्हा कोरोनाची लागण?

कोरोनाची शिकार कशी करायची हे वायरस हंटरकडून शिकायला हवं!

किराणा दुकानातून आपण कोरोनाला घरी नेण्यापासून कसं वाचू शकतो?

मी प्राचार्यच आहे, प्राचार्या नाही

कोल्हापुरात त्यांच्याशी नियमित संवाद, संपर्क असायचा. त्यांच्याकडं गेलं की त्यांच्या स्वयंपाकघरातच बैठक असायची. त्या चहा बनवत बनवतच बोलायच्या. लीलाताईंनी लिहिलेलं छापायला मराठीतली सगळी दैनिकं एका पायावर तयार असायची. ज्यांचा शब्द संपादक मंडळी खाली पडू देत नव्हती अशी काही माणसं कोल्हापुरात होती, कॉम्रेड संतराम पाटील, गोविंदराव पानसरे आणि लीलाताई ही त्यातली प्रमुख. संपादकांवर त्यांची हुकुमत चालायची. लीलाताई वार्ताहर मंडळींशी कामापुरतं बोलायच्या.

त्यांना प्राचार्या म्हटलेलं आवडायचं नाही. त्या नावापुढं प्राचार्य असंच लिहायच्या. छापताना कुणीतरी शहाणपणा करून प्राचार्या अशी दुरुस्ती करायचं. त्या सकाळी सकाळी संपादकांना फोन करून त्यांचा क्लास घ्यायच्या. प्राचार्य हे माझं पद आहे. ते तसंच लिहायचं. ते लिंगवाचक का लिहिता? असं विचारायच्या. 

मोठी लढाई कशी लढणार?

अनंत दीक्षित पुण्याला गेल्यानंतरची गोष्ट आहे. एकदा त्यांनी लेख लिहिला आणि एका विशिष्ट दिवशी तो सकाळमधे प्रसिद्ध व्हायला पाहिजे असं म्हणाल्या. कोल्हापूरला आलेले संपादक नवीन होते. जुन्या संपादकांशी संबंधित प्रस्थं त्यांना मोडून काढायची असावीत बहुधा. लीलाताईंच्या लेखासंदर्भात त्यांना सांगितलं तर म्हणाले आपण नाही छापू शकत. आपल्याकडं लेखांसाठी जागा नाही. म्हटलं अहो, लीलाताई दुसरीकडं कुठं लिहीत नाहीत. आणि त्यांना नाही म्हणणं अवघड आहे. तरीही ते आपला हेका सोडायला तयार होईनात.

मी तीनचारवेळा त्यांच्याशी बोललो तरी त्यांचं मत बदलेना. लीलाताईसुद्धा हट्ट सोडेनात. त्यादिवशी लेख आला पाहिजे म्हणायच्या. माझी गोची झाली. लीलाताईंनी तीन दिवस आधी लेख माझ्याकडं पाठवून दिला. संपादकांनी चारवेळा नकार दिल्यानंतरही मी लेखाला एक कव्हरिंग लेटर लिहिलं आणि त्यांच्याकडं लेख पाठवून दिला. संपादकांचं मतपरिवर्तन झालं आणि सुदैवानं तो लेख प्रसिद्ध झाला. त्यादिवशी रात्री उशिरापर्यंत मी तो लेख पानात आहे किंवा नाही यासंदर्भात रात्रपाळीच्या उपसंपादकाच्या संपर्कात होतो.

लेख प्रसिद्ध झाला त्यादिवशी सकाळी लीलाताईंचा फोन आला. म्हणाल्या, चोरमारे तुमची अडचण मला समजत नव्हती असं नाही. समजत होती. पण आपल्याला अशा छोट्या छोट्या लढाया कराव्या लागतात हे लक्षात ठेवा. अशा छोट्या लढाया केल्या नाहीत तर मग आपण मोठ्या लढाया कशा लढू शकणार? लेख छापून नसता आला तरी मला काही फरक नसता पडला. आपला हेतू चांगला असतो तेव्हा आपण आपल्या आग्रहापासून ढळायचं नसतं.

हेही वाचा : गोविंद पानसरे: डोंगराला भिडणारा म्हातारा

स्वातंत्र्य कुणी देत नाही ते घ्यावं लागतं

सत्तरी पार केलेल्या लीलाताईंनी आयुष्यातला एक फार मोठा धडा दिला होता. क्षुल्लक वाटणा-या छोट्या छोट्या लढायांसाठी मनाची तयारी तेव्हापासून झाली.

आणखी एका कार्यक्रमातलं त्यांचं भाषण माझ्यावर खूप परिणाम करणारं ठरलं. आपण प्राचार्य असताना केलेल्या प्रयोगांसंदर्भात सांगताना त्या म्हणाल्या होत्या, तुम्ही काम करता तेव्हा तुम्हाला स्वातंत्र्य घ्या असं कुणी सांगत नाही. स्वातंत्र्य कुणी कुणाला देत नसतं. ते आपलं आपण घ्यायचं असतं. आपल्या मर्यादेत त्याचा जबाबदारीनं वापर करायचा असतो.

स्वातंत्र्य घेण्याचा हा जो मंत्र आहे तो आयुष्यात मला सर्वात महत्त्वाचा वाटतो. कारण मीही नंतर माझ्या व्यावसायिक आयुष्यात स्वातंत्र्य घेत आलो. आणि स्वतंत्र विचारानं काम करणा-या सहका-यांना स्वातंत्र्य देतही आलो.

मौज प्रकाशनानं काढलेल्या `बापलेकी` पुस्तकात लीलाताईंनी आपले वडील कादंबरीकार ना. सी. फडके यांच्यावर लेख लिहिला आहे. लीलाताईंनीच मला ते पुस्तक वाचायला दिलं होतं. त्या पुस्तकात मुकुंद टांकसाळेंपासून विजय तेंडुलकरांपर्यंत अनेक मान्यवरांचे उत्तमोत्तम लेख आहेत. परंतु त्यातला लीलाताईंचा लेख अफलातून म्हणता येईल असा आहे. ना. सी. फडके यांनी आपलं आत्मचरित्र लिहिलंय. परंतु माझं तर म्हणणं असं आहे की, लीलाताईंच्या त्या लेखाच्या आधारे ना. सी. फडके यांचं चरित्र पुन्हा नव्यानं लिहावं लागेल, एवढा दारुगोळा त्या लेखात आहे.

ना. सी. फडके यांच्या कन्या आणि दलितमित्र बापूसाहेब पाटील यांच्या पत्नी अशी ओळख असतानाही त्यांनी स्वतःच्या नावाची वेगळी ओळख निर्माण केली होती. नुसती ओळखच नव्हे, तर शिक्षणक्षेत्रात नवी वाट तयार केली, जिचा आज हमरस्ता झाला आहे. 

मुलाच्या जाण्याचं कोंडलेलं दुःखं

मी कोल्हापूरला परत गेल्यावर प्राधान्यानं काही लोकांना भेटलो त्यात लीलाताई होत्या. त्यालाही आता सातआठ वर्षे झाली. त्यावेळी तासभर त्यांच्याकडं बसलो असताना लक्षात आलं की लीलाताई खूप बदलल्यात. त्यांना विस्मरण होऊ लागलं होतं. मला मधेच त्या म्हणायच्या, तुम्ही उत्तम कांबळे ना? पुन्हा स्वतःच म्हणायच्या, ते वेगळे. तुम्ही चोरमारे. असं तीनचारवेळा झालं होतं.

लीलाताईंचा तरुण मुलगा १९७४ साली एका अपघातात गेला. त्यांच्या घरात त्याचा फोटो होता. परंतु त्यांनी आधी चुकूनसुद्धा कधी मुलाचा उल्लेख केल्याचं आठवत नव्हतं. परंतु या भेटीत मात्र त्यांनी चारपाच वेळा मुलाची आठवण काढली. माझा मुलगा लवकर गेला, असं म्हणाल्या. त्यावेळी त्या प्रार्थना या विषयावर काम करत होत्या. जगभरातल्या प्रार्थना गोळा करीत होत्या. प्रार्थनेसंदर्भात अनेकांकडून प्रश्नावली भरून घेत होत्या. परंतु ते काम पूर्णत्वास गेलं  नाही.

लीलाताईंनंतर त्यांच्या शाळेचं काम तेवढ्याच जबाबदारीनं पुढं नेणा-या सुचिता पडळकर यांनीच लीलाताईंच्या चितेला अग्नी दिला. त्यांच्याशी रात्री बोलल्यावर त्या सांगत होत्या, तरुण मुलगा गेल्याचं दुःख लीलाताईंनी आयुष्यभर कोंडून ठेवलं आणि आनंददायी शिक्षणाच्या कामात स्वतःला गुंतवून घेतलं. अलीकडं विस्मरण वाढू लागल्यानंतर त्या अधुनमधून मुलाची आठवण काढायच्या. रात्री गेल्या, तर सकाळी म्हणत होत्या, आता बाळकडे जायचं. ४६ वर्षांच्या वियोगानंतर त्या आपल्या लाडक्या मुलाकडं निघून गेल्या.

हेही वाचा : 

बरा झाला. नायतर माझ्या विठूक कोरोना जायत

कोरोना वायरसबद्दल मुलांशी आपण कसं बोलायचं?

माझे जिवीची आवडी, पंढरपुरा आकाशमार्गे नेईन गुढी

दीपिका सांगतेय, लॉकडाऊनमधे मानसिक आरोग्य सांभाळण्याच्या १५ टिप्स

भाई माधवराव बागलः कोल्हापुरात उभारला आंबेडकरांचा देशातला पहिला पुतळा

(लेखक विजय चोरमारे हे ज्येष्ठ पत्रकार असून त्यांचा फेसबूक पोस्टचा हा संपादित अंश आहे.)