पांढर्‍या सोन्यामुळे काश्मीरचा कायापालट पण…

जम्मू-काश्मीरमधे लागलेला लिथियमच्या मोठ्या साठ्याचा शोध देशासाठी जॅकपॉटसारखा आहे. जम्मू-काश्मीरच्या अर्थव्यवस्थेसाठी रोजगार आणि विकासाच्या दृष्टीने हे यश बहुआयामी असेल. पण पर्यावरणावर होणारे दुष्पपरिणाम कमी करण्यासाठी विशेष काळजी घेणं आवश्यक आहे. कारण लिथियम शुद्धीकरणासाठी प्रचंड पाणीवापर होतो आणि कार्बन डायऑक्साइडचं उत्सर्जनही होते.

जम्मू-काश्मीरमधल्या रिसासी जिल्ह्यात पहिल्यांदाच लागलेला लिथियमच्या मोठ्या साठ्यांचा शोध देशासाठी जॅकपॉटसारखा आहे. प्रचंड जागतिक मागणीमुळे लिथियमला ‘पांढरं सोनं’ म्हटलं जातं. इलेक्ट्रिक गाड्या आणि मोबाईल फोनमधल्या बॅटरी बनवण्यासाठी लिथियमचा वापर केला जातो.

हेही वाचा: ई-सिगारेटवर बंदी व्यसन रोखण्यासाठी की तंबाखू लॉबीमुळे?

इलेक्ट्रिक गाड्यांमधे लिथियम महत्वाचा

युनायटेड नेशन्स फ्रेमवर्क फॉर क्लासिफिकेशन अंतर्गत मौल्यवान इंधन आणि खनिज ठेवींचं वर्गीकरण केलं जातं. जम्मू आणि काश्मीरमधे सापडलेले लिथियमचे साठे जी-४ श्रेणीतले आहेत. लिथियम हे पर्यावरणपूरक पद्धतीने जीवनाला अनुकूल बनवायला उपयुक्त असल्यामुळे अलीकडच्या काळात त्याचं महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.

आज संपूर्ण जग जीवाश्म इंधनाला पर्यायाच्या शोधासाठी कसोशीने प्रयत्न करतंय. यासाठी सौरऊर्जा, पवनऊर्जा, मिथेन, हायड्रोजन, इतकंच नाही तर समुद्राचं पाणी यांसारख्या अनेकविध पर्यायांचा इंधनासाठी वापर करुन पाहिला जात आहे. या प्रयत्नांमधून तूर्त तरी विद्युतऊर्जेचा इंधन म्हणून वापर केला तर तो अधिक प्रभावी आणि व्यवहार्य ठरतो असं दिसून आलंय. दळणवळणाच्या क्षेत्रात वाहनांसाठी विद्युतऊर्जेचा वापर करण्याची प्रक्रिया वेगाने सुरू झाली असून त्याचे सकारात्मक फायदे समोर येतायत.

आज भारतात इलेक्ट्रिक कार, दुचाकी, बसेस यांची संख्या वेगाने वाढत आहे. येत्या काळात देशातल्या पेट्रोल-डिझेलवर चालणार्‍या बहुतांश वाहनांच्या जागी इलेक्ट्रिक गाड्या धावताना दिसू शकतात, असं सध्याचं वातावरण आहे. इलेक्ट्रिक गाड्यामधे ही ऊर्जा तयार करण्यासाठी ज्या बॅटरीचा वापर केला जातो त्यामध्ये लिथियम हा महत्त्वाचा घटक असतो.

रशिया-युक्रेन युद्धाचं कारण

याशिवाय मोबाइल, सोलार पॅनलमधे लिथियम धातूचा वापर अनिवार्य आहे. लिथियम आयन बॅटरीशिवाय या वस्तू तयार होऊ शकत नाही. त्यामुळेच लिथियम-आयन बॅटरी बनवणार्‍या संशोधकाला या शोधाबद्दल नोबेल पारितोषिक देऊन सन्मानित करण्यात आलं होतं.

आजघडीला भारतात मोठ्या प्रमाणावर लिथियमची आयात केली जाते. २०२०पासून भारत लिथियम आयातीत जगात चौथ्या क्रमांकावर आहे. यापैकी ८० टक्के भाग चीनकडून मागवला जातो. आत्मनिर्भर बनण्यासाठी अर्जेंटिना, चिली, ऑस्ट्रेलिया, बोलिविया या देशांकडून लिथियम खरेदी करण्याचा भारताचा विचार आहे.

अनेकांना हे माहीत नसेल की, युक्रेन आणि रशिया युद्धाच्या कारणांपैकी लिथियम हे एक महत्त्वाचं कारण होतं. कारण युक्रेनच्या जमिनीत व्हाइट गोल्ड अर्थात लिथियमच्या खाणी विपुल प्रमाणात आहेत. तिथल्या लिथियमचा योग्य वापर झाला तर युक्रेन हा लिथियम निर्यात करणारा सर्वात मोठा देश बनू शकतो, असं सांगितलं जातं.

हेही वाचा: डळमळले भूमंडळ : किल्लारीच्या आठवणींना उजाळा (भाग १)

देशातल्या इलेक्ट्रिक कार उद्योगात उत्साह

भारतात अलीकडच्या काळात लिथियमची गरज वाढत असली तरी इतर देशांवरच अवलंबून राहावं लागत होतं. या पार्श्वभूमीवर जम्मू-काश्मीरमधल्या साठ्यांचं महत्त्व लक्षात येतं. विशेषतः चीन आणि भारतामधे तणावाचे संबंध कायम असताना काश्मीरमधे लिथियमचा साठा मिळणं ही देशासाठी चांगली गोष्ट आहे.

देशात लिथियमचा प्रचंड साठा मिळाल्यानं औद्योगिकीकरण आणि विकासाला नवी दिशा मिळणार हे स्पष्ट आहे. तरीही मोठ्या लिथियम साठ्याच्या शोधासाठी सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आहे. यामुळे मोबाईल फोन आणि लॅपटॉप उद्योगालाही बळ मिळेल हे नक्की.

सुमारे सहा दशलक्ष टन एवढा मोठा साठा उपलब्ध झाल्यानं देशातल्या इलेक्ट्रिक कार उद्योगात उत्साहाचं वातावरण आहे. यामुळे देशाला डिझेल आणि पेट्रोल गाड्यांमुळे होणारं प्रदूषण कमी व्हायला मदत होणार आहे. त्याचबरोबर जागतिक तापमानवाढ कमी करण्यासाठी भारताने दिलेल्या आश्वासनांची पूर्तता करायला मदत होईल. चालू दशकाच्या शेवटी देशातल्या इलेक्ट्रिक कारच्या उत्पादनात ३० टक्क्यांनी वाढ होईल, असा अंदाज आहे.

समृद्धीचे नवे दरवाजे उघडलेत

जिओलॉजिकल सर्वे ऑफ इंडियाने ज्या भागात हा मोठा शोध लावला आहे, तिथं लोकांची वस्ती नाही, त्यामुळे विस्थापनाच्या संकटाला तोंड द्यावं लागणार नाही. अशा परिस्थितीत लिथियमचा शोध देशाच्या विकासासाठी परिवर्तनकारी परिणाम देऊ शकेल, असा विश्वास आहे. यासोबतच लिथियम उत्पादक देशांच्या यादीत सामील झाल्यामुळे स्वावलंबी भारताची प्रतिष्ठाही वाढेल.

भारताची हरित आणि पर्यावरणपूरक उद्दिष्ट साध्य करायला हा शोध उपयुक्त ठरणारा आहे. दुसरीकडे, जम्मू-काश्मीरच्या अर्थव्यवस्थेसाठी रोजगार आणि विकासाच्या दृष्टीने हे यश बहुआयामी असेल. त्यामुळे कुशल, अकुशल आणि अर्धकुशल कामगारांसाठी रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध होतील. पुढच्या टप्प्यातल्या दोन अभ्यासांतून खरी परिस्थिती अधिक स्पष्ट होईल, यात शंका नाही. पण या कामगिरीमुळे देशासह या राज्याच्या समृद्धीचे नवे दरवाजे उघडणार आहेत.

आजघडीला बोलिवियात २१ दशलक्ष टन लिथियमचा साठा आहे. याशिवाय अर्जेंटिनामधे १७ दशलक्ष टन, ऑस्ट्रेलियामधे ६.३ दशलक्ष टन आणि त्याच्या शेजारी चीनमध्ये ४.५ दशलक्ष टन लिथियमचा साठा आहे. जम्मू आणि काश्मीरमधे सापडलेला साठा त्या तुलनेने कमी असला तरी लिथियमच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण होण्यासाठी सरकार जम्मू आणि काश्मीर व्यतिरिक्त राजस्थान आणि गुजरातच्या ब्राइन पूल आणि ओडिशा आणि छत्तीसगडच्या मीका परिसरात लिथियम खनिज शोधण्याच्या प्रयत्नात आहे.

हेही वाचा: एका झाडाची किंमत शोधली कशी?

अर्थव्यवस्था-परिसंस्थेचा विचार हवा

काश्मीरमधल्या या शोधाचं श्रेय देशातल्या भूवैज्ञानिकांना जातं. कारण वर्षानुवर्ष त्यांच्याकडून याचा शोध घेतला जात होता. २०२१ मधे कर्नाटकातही लिथियम सापडलं होतं, पण त्याचं प्रमाण कमी होतं. जम्मू आणि काश्मीरमधला शोधही अद्याप पहिल्या टप्प्यात आहे. त्याचं खाणकाम अधिक व्यापक करण्यासाठी वेळ लागणार आहे. तरीही, देशासाठी आणि जम्मू-काश्मीरच्या विकास आणि समृद्धीसाठी हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे यात शंकाच नाही.

आपण हे लक्षात ठेवलं पाहिजे की रियासी हा जिल्हा पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील असणार्‍या हिमालयीन प्रदेशात आहे. त्यामुळे लिथियमच्या उत्खननासाठी होणार्‍या खाणकामात पर्यावरणाच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष केलं जाऊ नये. शून्य कार्बन उत्सर्जनाचं लक्ष्य जवळ येत असल्याने आपल्याला लिथियमच्या आयातीवर अवलंबून राहावं लागणार आहे. त्यामुळे अर्थव्यवस्था आणि परिसंस्था या दोन्हींच्या विचारातून याकडे पाहिलं पाहिजे.

खाणकाम पर्यावरणासाठी हानिकारक

जगात आतापर्यंत ज्या देशांमधे लिथियम मोठ्या प्रमाणात सापडलं आहे त्या देशांमधे खाणकामामुळे निर्माण झालेल्या पर्यावरणीय संकटाविरुद्ध जनक्षोभ वाढला आहे. तिथं खनिज संपत्तीचं लोकशाहीकरण आणि लोकसहभागाची चर्चा सुरू झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर भारतात उद्याच्या भविष्यात खाणकामामुळे स्थानिक लोकांच्या जीवनावर विपरीत परिणाम होऊ नये आणि त्याचबरोबर पर्यावरणावर होणारे परिणाम कमीत कमी राहतील यासाठी विशेष काळजी घेणं आवश्यक आहे.

लिथियमच्या शुद्धीकरणासाठी मोठ्या प्रमाणावर पाण्याची गरज असते, हेही विसरता कामा नये. फ्रेंड्स ऑफ द अर्थच्या अहवालानुसार, एक टन लिथियम तयार करण्यासाठी सुमारे २.२ दशलक्ष लिटर पाण्याची आवश्यकता भासते. जगातल्या सर्वात जास्त लिथियमचा साठा असलेल्या चिली या देशात लिथियमच्या खाणकामामुळे पाण्यासाठी संघर्ष सुरू झाला आहे.

कोणत्याही प्रकारचं खाणकाम पर्यावरणासाठी हानिकारक असतं, याबाबत दुमत असण्याचं कारण नाही. कारण ते पाणी, माती, हवा प्रदूषित करतं. परिसंस्थेवर परिणाम होतो. पण खाणकोळसा किंवा इतर जीवाश्म इंधनांच्या तुलनेत लिथियम उत्खनन फायदेशीर म्हणावं लागेल. कारण ते पुनर्वापर उर्जेच्या श्रेणीत येतं. म्हणजेच एकदा लिथियम काढून त्याची बॅटरी बनवली की ती चार्ज करून पुन्हा पुन्हा वापरता येते. त्यामुळेच लिथियमचे साठे हा भारतासाठी जॅकपॉट म्हणावे लागतील.

हेही वाचा:

‘आरे’ला कारे केल्याने मुंबईतली एक संस्कृती हरवणार आहे!

दोस्तांनो, आज सायकल डे, मग पुन्हा एकदा सायकल चालवूया?

पाऊस तर जगभर पडतो, पण भारतातला मान्सून जगावेगळा आहे!

रात्रभर झाडांचे खून होत राहिले, रात्रभर जागणारी मुंबई झोपून राहिली

( लेखक पर्यावरण अभ्यासक असून त्यांचा लेख दैनिक पुढारीतून घेतलाय )

0 Shares:
You May Also Like
संपूर्ण लेख

आदिपुरुष : नव्या पिढीचं नवं रामायण

दिग्दर्शक ओम राऊतचा ‘आदिपुरुष’ हा सिनेमा नव्या पिढीला रामायण नव्याने सांगू पाहतोय. या सिनेमाची घोषणा झाली तेव्हा कित्येकांनी…
संपूर्ण लेख

सावधान… भारतावर आदळणारी वादळं वाढतायत!

किनाऱ्यावर आदळलेल्या भयंकर लाटांचे वीडियो तुम्हाला सोशल मीडियावर आले असतील. बिपरजॉय वादळ गुजरातकडे गेल्याचे मेसेजही तुम्हाला आले असतील.…
संपूर्ण लेख

हरवलेल्या कथेच्या शोधात : साध्या शब्दांत उग्र वास्तव मांडणारा कथासंग्रह

लेखक सीताराम सावंत यांचा ‘हरवलेल्या कथेच्या शोधात’ हा नवा कथासंग्रह गावातलं समाजवास्तव नव्याने सांगू पाहतोय. रयत शिक्षण संस्थेत…
संपूर्ण लेख

महेंद्रसिंग धोनी आणि चेन्नई हीच क्रिकेटची खरी लवस्टोरी

तो आला, त्याने पाहिलं आणि तो जिंकला. त्याची एक झलक पाहण्यासाठी आजही तरुणाई अक्षरश: आपला जीव ओवाळून टाकते.…
संपूर्ण लेख

करियर करणाऱ्या पोरींसाठी एग फ्रीजिंग ठरतंय वरदान

अभिनेत्री प्रियांका चोप्राने मध्यंतरी आपण वयाच्या तिशीमधे एग फ्रीजिंग केल्याचा खुलासा केला होता. सुपरस्टार रामचरण आणि उद्योजिका असणारी…
संपूर्ण लेख

‘फायर इन द माऊंटन्स’ : सरकारी आश्वासनांचा फसलेला रोडमॅप

सोनी लिव या ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर नुकताच ‘फायर इन द माऊंटन्स’ हा नवा सिनेमा रिलीज झालाय. वरवर पाहता, या…