फुले-आंबेडकर : लोकशाही मूल्ये रुजवणारे गुरु-शिष्य

महात्मा फुल्यांचं धोरण, तत्त्वज्ञान आणि त्यांचा समग्र कार्यक्रम हा लोकशाही प्रस्थापनेचा सच्चा मार्ग आहे, अशी धारणा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची होती. लोकशाही मूल्यांची देशामधे प्रस्थापना करण्यासाठी फुल्यांचा मार्ग स्वीकारण्याशिवाय पर्याय नाही, अशी बाबासाहेबांची भावना होती. ११ एप्रिल रोजी महात्मा फुले आणि १४ एप्रिल रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची जयंती साजरी होतेय.

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा २८ ऑक्टोबर १९५४ रोजी मुंबईत षष्ट्यब्दीपूर्तीनिमित्त गौरव करण्यात आला. या समारंभात उपस्थितांशी संवाद साधताना बाबासाहेबांनी, ‘माझं आयुष्य बुद्ध, कबीर, फुले या तीन गुरूंनी आणि प्रज्ञा, स्वाभिमान आणि शील या तीन उपास्य दैवतांनी घडवलंय’, असे उद्गार काढले होते.

बाबासाहेबांचे तीन गुरु

बाबासाहेब म्हणतात, माझे पहिले आणि श्रेष्ठ गुरू बुद्ध होत. मॅट्रिक पास झालो तेव्हा दादा केळुस्करांनी मला बुद्धचरित्र बक्षीस दिलं. हे पुस्तक वाचल्यानंतर माझ्यात काही निराळाच प्रकाश पडला. त्या धर्माची पकड माझ्या मनावर कायमची आहे आणि माझी अशी ठाम खात्री आहे की, जगाचं कल्याण फक्त बुद्ध धर्मच करू शकेल.

माझे दुसरे गुरू कबीर होत. कबीराच्या जीवनाचा आणि तत्त्वाचाही माझ्यावर फार मोठा परिणाम आहे. मी मोठा कोणालाच- अगदी गांधींनाही, म्हटलं नाही. कबीराने म्हटलंय, मानुष होना कठीण है। तो साधु क्या बने? जो माणूस झाला नाही, तो महात्मा कसा होईल? आणि माझे तिसरे गुरू म्हणजे जोतीबा फुले होत. ब्राह्मणेतरांचे खरे गुरू तेच होते.

शिंपी, कुंभार, न्हावी, कोळी, महार, मांग, चांभारांना माणुसकीचे धडे फुल्यांनीच दिले आणि शिकवलं. पूर्वीच्या ब्राह्मणेतर पक्षीय राजकारणात आम्ही जोतीबांच्या मार्गानेच जात होतो. पुढे मराठे आमच्यातून फुटले. कोणी काँग्रेसमधे तर कोणी हिंदू महासभेत गेलं. कुणी कुठंही गेलं तरी आम्ही जोतीरावांच्या मार्गानेच जात राहू. काही झालं तरी जोतीबांचा मार्ग सोडणार नाही.

हेही वाचाः ग्लोबल लोकल मेळ घालायचा, तर महात्मा फुले हवेतच

जोतीबांचा एकनिष्ठ अनुयायी

महात्मा फुल्यांना गुरूपद प्रदान करत असताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आणखी एका ठिकाणी अधिक नेमकेपणाने त्यामागचं कारण दिलंय. नाशिकमधे १७ नोव्हेंबर १९५१ला झालेल्या सभेत बाबासाहेब सांगतात, जोतीबांचा अनुयायी म्हणवून घेण्यात मला यापूर्वीही कधी लाज वाटली नाही आणि आजही वाटत नाही.

आत्मविश्वासाने मी आज म्हणू शकतो की, मीच तेवढा आज जोतीबांना एकनिष्ठ राहिलोय आणि मला अशी खात्री आहे की, या देशात जनतेचं सर्वांगीण हित करणारा कोणताही पक्ष पुढे आला, त्याने कोणतेही नाव धारण केलं तरी त्याला जोतीबांचं धोरण, त्यांचं तत्त्वज्ञान आणि त्यांचे कार्यक्रम घेऊनच पुढे जावे लागेल. तोच एक खराखुरा लोकशाहीचा मार्ग आहे.

समाजातल्या ८० टक्के लोकांना विद्याप्राप्ती करू न देणं आणि त्यांना सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय गुलामगिरीत जखडून ठेवणं हे दिसत असता स्वराज्य, स्वराज्य म्हणून ओरडण्यात काय फायदा? स्वराज्याचा फायदा सर्वांना मिळाला पाहिजे. मागासलेल्या वर्गांच्या सर्वांगीण उन्नतीचा कार्यक्रम घेऊन पुढे आल्याशिवाय कोणताही पक्ष आज जनतेचं नेतृत्व घेऊ शकत नाही, हे सूर्यप्रकाशाएवढे स्वच्छ आहे.

भूमिका स्पष्ट करणारी अर्पणपत्रिका

महात्मा फुल्यांचं धोरण, तत्त्वज्ञान आणि त्यांचा समग्र कार्यक्रम हा लोकशाही प्रस्थापनेचा सच्चा मार्ग आहे, अशी धारणा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची होती. या लोकशाही मूल्यांची देशामधे प्रस्थापना करायची, तर त्यास महात्मा फुल्यांचा मार्ग स्वीकारण्याशिवाय पर्याय नाही, या भावनेतून बाबासाहेब महात्मा फुल्यांचं बोट धरून लोकशाहीच्या मार्गावरुन चालत राहतात आणि ती मूल्ये या देशाला प्रदान करण्यासाठी हयात वेचतात, हे या गुरू-शिष्य जोडीचं वैशिष्ट्य आहे.

बाबासाहेब ज्या तीन महामानवांना आपले गुरू घोषित करतात, ते सर्वच बाबासाहेबांच्या जन्माआधी होऊन गेलेत. अगदी महात्मा फुल्यांचं १८९०मधे निधन झालं आणि त्यानंतर अवघ्या पाचेक महिन्यांत बाबासाहेबांचा महू इथे जन्म झाला. मात्र, या सर्वांनी जी मानवतेची मूल्ये प्रस्थापित करण्यासाठी अखंड प्रयत्न केले, त्या मूल्यांशी बाबासाहेब आपलं शिष्यत्वाचं नातं जोडतात.

बाबासाहेबांनी ‘शुद्र पूर्वी कोण होते?’ हा आपला ग्रंथ महात्मा फुल्यांना अर्पण केला. अतिशय मार्मिक अशी ही अर्पणपत्रिका आहे. त्यात आंबेडकर म्हणतात की,

‘हिंदू समाजातल्या कनिष्ठ वर्गांना ते उच्च जातीचे गुलाम आहेत, याची जाणीव फुल्यांनी करून दिली आणि परकीय सत्तेपासून स्वातंत्र्य मिळवणं, यापेक्षा सामाजिक लोकशाहीची प्रस्थापना जास्त मूलगामी आहे, असा मूलमंत्र घरोघरी पोचवला, त्या राष्ट्रपिता महात्मा फुले या आधुनिक भारतातल्या सर्वश्रेष्ठ अशा शुद्रास हा ग्रंथ सादर अर्पण.’

यावरुन महात्मा फुल्यांच्याप्रती डॉ. आंबेडकर यांच्या मनी असलेला अतीव आदर आपल्या लक्षात येऊ शकेल.

हेही वाचाः सातवीच्या पुस्तकातलं संविधान वाचलंय?

फुले आणि इतर समाजसुधारक

महात्मा फुले हे आधुनिक महाराष्ट्रातल्या अत्यंत मूलभूत अशा समाजपरिवर्तनाच्या चळवळीचे आद्यप्रवर्तक होते. हिंदू समाजातल्या शूद्रातिशूद्रांच्या व्यथा त्यांनी वेशीवर टांगल्या. सावकारी पाशात जखडलेल्या, कर्जबाजारीपणापायी हैराण झालेल्या शेतकर्‍यांच्या गार्‍हाण्यांना त्यांनी वाचा फोडली. या कष्टकर्‍यांचं अज्ञान आणि दारिद्र्य हे ईश्वरनिर्मित नसून त्याचं मूळ आपल्या प्रस्थापित समाजव्यवस्थेमधे आहे, हे त्यांनी लक्षात आणून दिलं.

म्हणूनच या व्यवस्थेतली धर्माधिष्ठित बौद्धिक गुलामगिरी, सामाजिक अन्याय आणि आर्थिक शोषण यांच्याकडे त्यांनी सर्वप्रथम लोकांचं लक्ष वेधलं. एकोणीसाव्या शतकात अनेक कर्ते समाजसुधारक होऊन गेले. त्यात बाळशास्त्री जांभेकर, दादोबा पांडुरंग, लोकहितवादी, भांडारकर, रानडे, विष्णुशास्त्री, न्या. रानडे अशांचा उल्लेख करता येईल.

त्यांची दृष्टीही उदार आणि व्यापक होती. त्यांची सामाजिक कर्तव्यबुद्धी कौतुकास्पद होती, तरीही त्यांचं कार्यक्षेत्र मर्यादित राहिलं. स्त्रीशिक्षण, बालविवाह, विधवा पुनर्विवाह, केशवपन अशा स्त्रीदास्यविमोचनाच्या प्रश्नांवरच त्यांनी आपलं लक्ष केंद्रित केलं होतं. उच्चवर्णीयांच्या कौटुंबिक सुधारणेपलीकडे त्यांच्या कार्याची मजल गेली नाही.

शूद्रातिशूद्रांचा विचार करणारे फुले

या पार्श्वभूमीवर महात्मा फुल्यांच्या कार्याची दिशा मात्र अगदी भिन्न स्वरुपाची होती. या समाजातल्या परंपरागत जीवनसरणीतल्या अनिष्ट आणि अन्यायकारक रुढी-प्रथांवर तर त्यांनी सातत्याने कोरडे ओढलेच, शिवाय, रुढीप्रामाण्य आणि सामाजिक विषमतेला दैवी अधिष्ठान प्राप्त करून देणार्‍या धर्मसंस्थेवरच त्यांनी हल्ला चढवला.

दलित, शोषित, वंचित या वर्गांसह जातधर्मनिरपेक्ष शोषणाच्या सर्वोच्च स्थानी असलेल्या स्त्रियांचा कैवार घेऊन त्यांना त्यांचे नैसर्गिक मानवी अधिकार प्राप्त करून देण्यासाठी ते जन्मभर झगडले. त्यांची स्थिती सुधारण्यासाठी हिरीरीने प्रयत्नशील राहिले. बहुजन समाजातल्या नवशिक्षितांना आपल्यावरच्या सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देत राहिले.

स्वतःच्या विवेकबुद्धीला जे पटेल, ते आचरणात आणताना फुले डगमगले नाहीत. महात्मा फुल्यांनी न्याय आणि समता यांवर आधारलेली आदर्श समाजरचना अस्तित्वात आणण्याचा ध्येयवाद स्वीकारलेला होता. त्यासाठी ते अखेरपर्यंत झटले. तळागाळातल्या शूद्रातिशूद्रांच्या सुखदुःखांशी ते तादात्म्य पावले. फुल्यांची ही तादात्म्यता आणि कृतीशीलता यामधेच त्यांचं महात्मेपण आहे.

हेही वाचाः बाबासाहेब आंबेडकरांनी मनुस्मृती तीनवेळा का जाळली?

बाबासाहेबांची आक्रमक आणि विवेकी मांडणी

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनीही व्यक्तीचं स्वातंत्र्य, प्रतिष्ठा, समता, सामाजिक न्याय याच मानवतावादी लोकशाही मूल्यांच्या प्रस्थापनेसाठी सारा संघर्ष मांडलेला होता. कृतीशीलतेबद्दलही ते खूपच आक्रमक होते. फुल्यांनी निर्मिकाच्या स्वरुपात का होई ना, पण ईश्वराचं अस्तित्व मानलं. पण, बाबासाहेबांनी तेही नाकारण्याचं धाडस दाखवलं. महात्मा फुल्यांचा विवेकवाद, विज्ञाननिष्ठा हे गुणही बाबासाहेबांमधे प्रकर्षाने आढळून येतात.

धार्मिक आणि सामाजिक सुधारणांबद्दल बाबासाहेब अधिक आक्रमक होतात. चातुर्वर्ण्याचा मनोरा उद्ध्वस्त केल्याशिवाय हिंदू समाजातल्या जातिप्रथेचं उच्चाटन अशक्य असल्याचं त्यांनी स्पष्ट केलं होतं. ‘जातिनिर्मूलन’ या ग्रंथात जातीला कोणताही शास्त्रीय आधार नसल्याचं त्याचप्रमाणे जातीव्यवस्था ही श्रमाची नव्हे, तर श्रमिकांची विभागणी असल्याचं ठाम प्रतिपादन बाबासाहेबांनी केलंय.

जातिनिर्मूलनाचे उपायही बाबासाहेब सांगतात. धर्मचिकित्सा, आंतरजातीय विवाह, व्यापक लोकशिक्षण आणि संसाधनांचं फेरवाटप या चतुःसूत्रीच्या बळावरच जातिप्रथेचं समूळ उच्चाटन करता येणं शक्य असल्याचा निष्कर्ष मांडतात. त्याशिवाय स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मानवी मूल्यांची प्रस्थापना अशक्य असल्याचं सांगतात.

बाबासाहेबांचा चातुर्वर्ण्याविरोधातला हा लढा भारतीय समाजाला, विशेषतः अस्पृश्यांना केवळ शैक्षणिक, सामाजिक आणि राजकीयदृष्ट्या जागरूक करण्यासाठीच नव्हता, तर त्यांच्यामधे सामाजिक-आर्थिक उत्थानाच्या जाणीवा निर्माण करण्यासाठीचाही होता, ही गोष्ट लक्षात घेतली जाणं फार आवश्यक आहे.

महार वतनाला फाटा

‘गुलामगिरी’, ‘शेतकर्‍याचा असूड’ आणि अखंडसारख्या काव्यरचनांमधून महात्मा फुले शेतकर्‍यांच्या ज्या समस्यांचं सूचन करतात, त्या समस्यांचं येत्या काळात निराकरण करण्यासाठी बाबासाहेब झटताना दिसतात. महार वतनामुळे अस्पृश्य समाज स्वाभिमानशून्य आणि अल्पसंतुष्ट झाल्याची गोष्ट हेरून बाबासाहेबांनी महार वतन नष्ट करण्याचं विधेयक मांडलं.

याच्या अनुषंगाने लोकांना सविस्तर अवगत करण्यासाठी त्यांनी ‘महार आणि त्यांचे वतन अथवा विसाव्या शतकातील गुलामगिरी’ ही पुस्तिका लिहीली. अस्पृश्यांनी हीन दर्जाची कामे सोडून आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनावे आणि आपल्या मानवी हक्कांसाठी संघर्षरत व्हावे, ही अपेक्षा घेऊन बाबासाहेब त्यांच्यावरील गुलामगिरीचं जोखड भिरकावून देण्यासाठी पुढे सरसावतात.

हेही वाचाः महात्मा फुलेः जितके मोठे समाजसुधारक, तितकेच यशस्वी उद्योजकही

खोत-सावकारांची खोड मोडली

बाबासाहेब त्यानंतर लगोलग सावकारी नियंत्रण विधेयक मांडतात. सावकाराकडून पिळवणूक झालेला केवळ अस्पृश्य वर्गच नाही, तर सर्वच जातीजमातींमधल्या गोरगरीबांचं सावकाराकडून शोषण होतं. त्यामुळे सावकारासाठी व्यावसायिक परवाना, त्याचं वार्षिक नूतनीकरण, सावकारी गैरव्यवहार आढळल्यास परवाना रद्द करण्याची तरतूद, कर्ज देण्याबद्दलच्या लेखी व्यवहाराची सोय, धनकोने ऋणकोस द्यायचं कर्जव्यवहाराचं खातेपुस्तक अशा तरतुदी या विधेयकामधे होत्या.

बाबासाहेबांनी खोती आणि तालुकदारी पद्धती नष्ट करण्यासाठी आणलेलं विधेयक फारच महत्त्वाचं होतं. खोतांकडून शेतकरी कुळांचं होणारे शोषण थांबवण्यासाठी आणि त्यांना संरक्षण प्राप्त करून देण्यासाठी हे विधेयक त्यांनी मांडलं. नाममात्र मोबदल्यात कुळांकडून कष्टाची कामे करून घेण्यास त्यांनी विरोध केला.

खोतांनी त्याविरोधात दाखल केलेल्या दाव्यांमधे कुळांच्या बाजूने बॅरिस्टर बाबासाहेब उभे राहिले आणि त्यांनी शेतकर्‍यांना न्याय मिळवून दिला. १० जानेवारी १९३८ रोजी सुमारे २० हजार शेतकर्‍यांचा मोर्चा त्यांनी आझाद मैदानापासून कौन्सिल हॉलपर्यंत नेला. बाबासाहेबांनी पुढे केंद्रीय मजूरमंत्री या नात्याने कामगारांच्या मानवी आणि नैसर्गिक हक्कांचं संरक्षण करण्यासाठी अनेक तरतुदी केल्या.

महाराष्ट्र घडवणारी विधायक त्रयी

राजर्षी शाहू महाराज यांच्या योगदानाचा उल्लेख केल्याशिवाय आपल्याला पुढे जाता येणार नाही कारण महात्मा फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सामाजिक कार्यकर्तृत्वाची मधली महत्त्वाची कडी जर कोणी जोडली असेल तर ती शाहू महाराजांनीच जोडलीय.

भारताच्या राजकीय स्वातंत्र्यासाठीचा झगडा चालू असतानाच्या कालखंडात भारतीय समाजातल्या परीघावरच्या आणि परीघाबाहेरच्या समाजघटकांच्या सामाजिक समावेशनासाठीचा झगडा मांडण्याची आणि भारताच्या राजकीय स्वातंत्र्याला पूर्णत्व प्रदान करण्याची महान कामगिरी हे फुले-शाहू-आंबेडकरांनी आधुनिक भारताच्या निर्मितीसाठी दिलेलं महत्त्वाचं योगदान आहे. म्हणूनच या त्रयीचं आधुनिक भारताच्या जडणघडणीमधलं स्थान सातत्याने अधोरेखित करत राहणंही महत्त्वाचं आहे.

हेही वाचाः 

संविधान म्हणजे काय रे भाऊ!

खरंच, बाबासाहेबांना महाड सत्याग्रहापर्यंत फुले परिचित नव्हते?

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरः भारतातल्या मानवी स्वातंत्र्याचे शिल्पकार

शाहू महाराजांनी शंभर वर्षांपूर्वी भाषणातून दिला पुरोगामी राष्ट्रवादाचा धडा

0 Shares:
You May Also Like
amphibians endangered
संपूर्ण लेख

उभयचर नष्ट होताहेत, उरलेल्या जीवसृष्टीवरही धोक्याची घंटा!

जगप्रसिद्ध ‘नेचर’ या संशोधनपत्रिकेत प्रसिद्ध झालेल्या एका अहवालानुसार जगभरातील उभयचर गटातील अनेक प्रजाती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. तापमान…
संपूर्ण लेख

‘लिव्ह इन’ की ‘लग्न’ यावर उत्तर कसं शोधणार?

‘लिव्ह इन’ अर्थात लग्नाशिवाय शारीरिक संबंधात राहण्याबाबत पुन्हा एकदा चर्चा होऊ लागल्या आहेत. सर्वोच्च न्यायालयाने २०१० मध्ये दिलेल्या…
संपूर्ण लेख

सूर्यमालेच्या जन्माचं रहस्य उलगणारा ‘बेन्नू’तील खजिना

पृथ्वीपासून ३२ कोटी किलोमीटरवर असलेल्या ‘बेन्नू’ या लघुग्रहावर ‘नासा’नं २०१६ मधे यान पाठवलं होतं. ते यान या लघुग्रहावजवळ…
संपूर्ण लेख

लॅटिन अमेरिका ही पर्यावरणपुरक जगासाठी नवी अर्थशक्ती

लॅटिन अमेरिकेत,  दक्षिण आणि मध्य अमेरिकेतील ३३ देशांचा समावेश होतो. लॅटिन हे नाव सर्वप्रथम फ्रान्सचे सर्वेसर्वा असलेल्या तिसऱ्या…
संपूर्ण लेख

फक्त ८० रुपयात ‘लिज्जत’ हा ब्रँड घडविणाऱ्या आज्जी गेल्या

ही गोष्ट आहे, १९५९ मधली. देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरचा तो भारावलेला काळ होता. पहिले पंतप्रधान पंडित नेहरू देशाची नवी…
संपूर्ण लेख

सत्यशोधक पत्रकारितेचे विस्मृतीत गेलेले अतुलनीय योगदान

एकोणिसाव्या शतकातील नियतकालिके उच्चवर्णीय पांढरपेशा वर्गातील उच्चशिक्षितांनी सुरू केलेली होती. त्यांच्याच प्रश्नांची चर्चा आणि आशा-आकांक्षांचे प्रतिबिंब नियतकालिकांतून पडलेले…