ओपनहायमर : अणुबॉम्बच्या बापमाणसाची दुर्दैवी गोष्ट सांगणारा सिनेमा

ऑगस्ट १९४५. दुसरा आठवडा. या आठवड्यात घडलेल्या दोन घटनांनी जगाच्या इतिहासाचा चेहरामोहराच बदलून टाकला. या घटना घडल्या जपानमधे पण त्याने आख्खं जग हादरून गेलं. या घटना म्हणजे हिरोशिमा आणि नागासाकीवर झालेला अणुबॉम्ब हल्ला. या हल्ल्यानंतर अमेरिकेचा महासत्ता बनण्याचा मार्ग आणखीनच सोप्पा झाला. अणुबॉम्बची ताकद आणि दहशत जगाला समजली.

त्यामुळे आपल्याकडेही अणुबॉम्ब असावा या विचाराने अनेक देश झपाटून गेले. ही जीवघेणी स्पर्धा सुरू करण्याचं श्रेय एकाच माणसाला जातं. तो म्हणजे अमेरिकेतला नामवंत भौतिकशास्त्रज्ञ ज्युलियस रॉबर्ट ओपनहायमर. अणुबॉम्बचा बाप! हॉलीवूडचा प्रथितयश दिग्दर्शक ख्रिस्तोफर नोलन आता ‘ओपनहायमर’ या आपल्या आगामी सिनेमातून हा सगळा घटनाक्रम रुपेरी पडद्यावर आणतोय. ‘अमेरिकन प्रोमिथियस’ या ओपनहायमरच्या चरित्रग्रंथावर हा सिनेमा आधारित आहे. 

दोस्तांपेक्षा फिजिक्स जवळचं

न्यू यॉर्क शहरातल्या एका श्रीमंत ज्यू व्यापाऱ्याचा हा पोरगा. बाप कापडाचा व्यापारी आणि आई पेंटर. शाळेत असताना ज्युलियसला इंग्रजी आणि फ्रेंच साहित्य आवडायचं. पुढे त्याला केमिस्ट्री म्हणजेच रसायनशास्त्रातही रस वाटू लागला. नंतर तो रसायनशास्त्र हा मुख्य विषय घेऊन डिग्रीसाठी हार्वर्डला गेला, तेव्हा त्याला फिजिक्स म्हणजेच भौतिकशास्त्र जास्त आवडू लागलं. पण त्याचा प्रयोगशाळेतला वेंधळेपणा त्याला नडायचा.

ओपनहायमरचा सगळा कारभारच लहरी असायचा. एकदम टोकाचा विचार करायचा. त्याची मानसिक परिस्थितीही बऱ्याचदा नीट नसायची. सतत गडी डिप्रेशनमधे असायचा. सतत तोंडात सिगरेट ठरलेलीच. त्याचं कधी अतिउत्साही असणं तर कधी एकदमच शांत असणं सगळ्यांनाच खटकायचं. कधीकधी त्याच्या मित्रांनाच तो सायको वाटायचा. पण त्याला मात्र मित्रांपेक्षा जास्त आवडायचं ते म्हणजे फिजिक्स.

पण स्वभावाने कसाही असला तरी अभ्यासात मात्र तो प्रचंड हुशार होता. कधी जर अभ्यासात गुंतला तर तासन्तास काही खातही नसायचा. फिजिक्समधल्या बाप माणसांच्या हाताखाली तो वावरत होता. त्याच्या हुशारीमुळे मोठमोठ्या युनिवर्सिटीतून त्याला फेलोशिप दिली जायची. या देखण्या, उंचापुऱ्या, स्मार्ट मास्तरावर, त्याच्या शिकवण्यावर आणि त्याचं एकंदर राहणीमानावर त्याचे विद्यार्थी फिदा असायचे.

कम्युनिस्ट पार्टीशी संबंध

एकीकडे वेगवेगळ्या संशोधनात तो गुंतलेला होताच, तर दुसरीकडे त्याला राजकारणाचंही आकर्षण होतं. खरंतर तेव्हाच्या तरुणांसारखाच तोही कम्युनिस्ट पार्टीकडे आकर्षित झाला होता. त्याने कधी स्वतःहून पक्षात प्रवेश केला नाही. पण त्या पक्षाच्या कार्यकर्त्यांना मात्र पैसे पुरवल्याचा आरोप त्यावर होतो.

त्याचबरोबर अनेक डाव्या संघटनांशी त्याचे संबंध होते, असंही म्हणलं जातं. इतकंच काय तर हिटलरच्या नाझी जर्मनीतून पळून येणाऱ्या वैज्ञानिकांनाही तो पळून येण्यासाठी पैसे पुरवायचा. पुढे अमेरिकेत आणीबाणी लागू झाली, त्यावेळी त्यालाही अटक झालीच होती.

मी मृत्यू बनलोय!

ज्युलियसला वेगवेगळ्या भाषांचाही नाद होता. अनुवाद वाचण्यापेक्षा मूळ भाषेतलं साहित्य वाचण्यावर त्याचा भर असायचा. त्याने उपनिषदे आणि भगवद्गीताही संस्कृत शिकून झाल्यावरच वाचली होती. गीतेचा आपल्यावर प्रभाव असल्याचं त्याने वेळोवेळी सांगितलं होतं. जुलै १९४५ मधे अणुबॉम्ब चाचणी यशस्वीपणे पार पडली. त्यावेळी त्याने दिलेली वादग्रस्त प्रतिक्रिया ही गीतेतल्या एका श्लोकावर आधारित होती.

श्रीकृष्णाच्या विश्वरूपासमोर नतमस्तक झालेल्या अर्जुनाला सगळ्या सृष्टीचा नाश होतोय की काय हीच भीती वाटत होती. त्यावेळी श्रीकृष्णाने त्याला आपण संहारकही असल्याचं सांगितलं होतं. हा अकराव्या अध्यायातला बत्तीसावा श्लोक ओपनहायमरने वेगळ्या अर्थाने सांगितला. ओपनहायमर म्हणाला, ‘नाऊ आय हॅव बिकम डेथ. द डिस्ट्रॉयर ऑफ वर्ल्ड’ म्हणजेच ‘आता मी मृत्यू बनलोय. या जगाचा विध्वंसक!’

संहारानंतर झालेली उपरती

पुढे अवघ्या अडीच आठवड्यात ओपनहायमरचे हे शब्द खरे ठरले. अमेरिकेने ते अणुबॉम्ब वापरून जपानवर केलेले हल्ले प्रचंड भयानक होते. कितीतरी लोकांना आपला जीव त्यात गमवावा लागला. हे सगळं घडलं होतं ओपनहायमरच्या नेतृत्वातल्या ‘प्रोजेक्ट मॅनहॅटन’मुळे. तो दुसऱ्या महायुद्धाचा काळ होता. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष फ्रॅंकलिन रुझवेल्ट यांनी १९४१मधे अणुबॉम्ब प्रकल्पाला मान्यता दिली होती. 

त्याची मुख्य जबाबदारी ओपनहायमरने घेतली होती. चार वर्षं हे काम चाललं आणि १६ जुलै १९४५ ला पहिली अणुबॉम्ब चाचणी पार पडली. त्यानंतर ओपनहायमर कॉलर ताठ करून फिरू लागला. ही ताठ कॉलर लवकरच उतरली. ६ ऑगस्टला हिरोशिमावर हल्ला झाला. त्या संध्याकाळीही ओपनहायमर एकदम टेचात मिरवत होता. उलट हा बॉम्ब नाझी जर्मनीवर वापरता आला नाही, याची त्याला खंतही होती.

९ ऑगस्टला नागासाकीवर दुसरा बॉम्ब पडला. तेव्हा मात्र ओपनहायमर आणि त्याचे सहकारी प्रचंड अस्वस्थ झाले. जपानमधे झालेलं भयानक नुकसान पाहून आपण हे काय बनवून बसलोय, याची त्यांना जाणीव झाली. त्यावेळी हॅरी ट्रूमन अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष होते. त्यांनी उपरती झालेल्या ओपनहायमरला दाद दिली नाही. त्यावेळी आपल्या चुकीची आणि अमेरिकेच्या स्वार्थाची जाणीव ओपनहायमरला झाली.

अपमान, माघार आणि मानवतेकडे    

ओपनहायमरकडे त्यावेळी हायड्रोजन बॉम्बनिर्मितीचाही प्रकल्प होता, पण इथून पुढे आपल्या हातावर रक्ताचे डाग नको असा विचार करत त्याने या प्रकल्पातून अंग काढून घेतलं आणि त्याविषयीचं सर्व संशोधन थांबवलं. पुढे ओपनहायमरने आईन्स्टाइनसारख्या इतर मोठ्या शास्त्रज्ञांना आपल्यासोबत घेतलं. वेगवेगळ्या वैज्ञानिक संशोधनांपासून मानवतेला असणाऱ्या धोक्यांबद्दल हा गट चर्चा करायचा. याचं रूपांतर पुढे वर्ल्ड अकॅडमी ऑफ आर्ट अँड सायन्समधे झालं.

ओपनहायमरने घेतलेला निर्णय सरकारला न पटल्यामुळे त्याचे कम्युनिस्ट पक्षाशी असलेले जुने संबंध उकरून काढले गेले. त्याच्यावर सतत चौकशांचा मारा केला. लोकांसमोर त्याला अपमानित केलं गेलं. हिरोशिमावर बॉम्ब टाकला, त्या संध्याकाळी ओपनहायमर याच लोकांच्या टाळ्यांचा आवाज ऐकत होता. पण नंतर मात्र याच लोकांसमोर त्याला वेळोवेळी अपमानित व्हावं लागलं.

ओपनहायमरचा हा दुर्दैवी प्रवास आता नोलन पडद्यावर मांडतोय. या सिनेमासाठी त्याने खरोखरचा अणुबॉम्बही बनवलाय; एवढंच काय तर एकही वीएफएक्स शॉट या सिनेमात नाही असं नोलनचं म्हणणं आहे. या सिनेमाचं बजेट आहे ८०० कोटी. ‘आदिपुरुष’चंही बजेट एवढंच होतं. त्याचं काय झालं हे सगळ्यांनीच पाहिलं. आता नोलन हा खर्च कसा वसूल करतोय ह्याकडे सगळ्यांचंच लक्ष लागून राहणार आहे.

0 Shares:
You May Also Like
संपूर्ण लेख

पर्यंटकांच्या गर्दीला युरोप नाही म्हणतंय, भारताचं काय?

कधी कधी स्वत:वर, तर कधी परिस्थितीवर रडावसं वाटतं. ज्या ठिकाणी आपण आनंद घेण्यासाठी जातो त्या सर्व ठिकाणांची आजची…
संपूर्ण लेख

शाहरुखचा ‘जवान’ हिट का झाला?

२०१७ मधे शाहरुखचा ‘रईस’ रिलीज झाला. एक चांगला ऍक्शन सिनेमा असूनही पायरसीचा फटका बसल्याने ‘रईस’ला म्हणावा तसा नफा…
संपूर्ण लेख

भारतांनं चंद्रमोहिमेतून नक्की काय साधलं?

भारताचं चांद्रयान-३ ठरलेल्या दिवशी, नियोजित वेळी आणि निश्चित केलेल्या जागी चंद्राच्या भूमीवर उतरलं आणि भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेनं…
संपूर्ण लेख

आशा भोसले : फक्त ९० वर्षांचा हिरवागार स्वरऋतू!

कल्पना करा, तुम्ही कोणत्या तरी कारणानं अत्यंत अस्वस्थ आहात, बैचेन आहात. मन लागत नाही आणि तितक्यात एक गाणं…
संपूर्ण लेख

‘एआय’मुळे फेक कंटेंटवाल्यांचा बाजार जोरात!

जगभरातील माणसं काय विचार करतात हे त्यांना काय माहिती मिळते, त्यावर ठरतं. ते जो विचार करतात तशी खरेदी…
संपूर्ण लेख

गांधीजींच्या शेवटच्या माणसाचा शोध घेणारी दोन पुस्तकं!

१९४० च्या दशकात महात्मा गांधी यांनी वैयक्तिक सत्याग्रह मोहिमेसाठी विनोबा भावे यांची पहिला लढवय्या म्हणून निवड केली. दुसरे…