तर साहित्य संमेलनाचं उत्सवीकरण होईल 

२७ नोव्हेंबर २०२१

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


नाशिक शहरात ९४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाची गजबज सुरू झालीय. समृद्ध परंपरा हा कोणत्याही समाजाचा अभिमानाचा विषय असतो; पण त्यासाठी ती परंपरा लवचीक असावी लागते आणि समाजाच्या भल्यासाठी तिला क्वचित नवं रूपही घ्यावं लागतं. हा विचार मराठी सारस्वतांनी आता केला नाही, तर ‘उत्सव बहु थोर होत’ एवढ्यापुरतीच ही परंपरा उरेल, हे नक्की.

नाशिक शहरात साहित्य संमेलनाची गजबज सुरू झालीय. मंडप उभारणीची लगबग, जेवणाच्या मेनूच्या याद्यांवर फिरणारा शेवटचा हात, बाहेरगावातून येणार्‍या पाहुण्यांच्या स्वागताची तयारी, ग्रंथदिंडीच्या पालखीची सजावट आणि वेळोवेळी सुरू असलेल्या कार्यकर्त्यांच्या बैठकांमधल्या चर्चा-वाद-रुसवे-फुगवे या सर्वांनी आता वेग पकडला आहे.

अन्न आणि नागरी पुरवठा मंत्री छगन भुजबळांच्या नाशिकमधल्या देखण्या ‘नॉलेज सिटी’त ३ डिसेंबरला ९४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या उद्घाटनाच्या तुतार्‍या वाजतील. रंगमंचावर संमेलन गीत वाजत असताना १६ वर्षांपूर्वी जानेवारीच्या ऐन थंडीत म. वि. प्र. समाजाच्या प्रांगणात भरलेल्या ७८ व्या संमेलनाची नक्कीच या शहराला आठवण येईल.

आठवतील आपल्या अकाली निधनाने चुटपुट लावून गेलेले ७८ व्या संमेलनाचे स्वागताध्यक्ष डॉ. वसंत पवार, उद्घाटन समारंभात कार्याध्यक्ष या नात्याने उपस्थित रसिकांशी जिवाभावाचा हृद्य वडीलधारा संवाद साधणारे विनायकदादा आणि कार्यवाह किशोर पाठकसुद्धा. सुन्न व्हावं अशी बरीच पडझड या शहरानेही गेल्या वर्ष-दोन वर्षात बघितली. दूरवर प्रकाशाचा ठिपकासुद्धा दिसू नये, अशा गुदमरून टाकणार्‍या अंधारलेल्या काळात टिकून राहण्याचे प्रयत्न केले.

हेही वाचा: वसईचे फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष झाले, कारण

साहित्य संमेलन कशासाठी?

आता हे सगळं काही भूतकाळात जमा करणारा आणि सगळ्या गावाला आनंदाचे रंगीबेरंगी तोरण बांधणारा मंगल प्रसंग उंबर्‍यावर उभा असताना, प्रसन्न मुखाने वेशीवर जात येणार्‍या पाहुण्यांची गळाभेट घ्यायला हवी. गालाला काळी तीट लावून इडापिडा टळो आणि कार्य सुखाने पार पडो म्हणून सगळ्या शहराने एकत्र येत प्रार्थनाही करायला हवी.

टीकेची आणि प्रश्नाची पिंक टाकणार्‍या काही विघ्नसंतोषी तोंडांकडे दुर्लक्ष करूनच पुढे जायला हवं. तरच ही बुद्धीची आणि वाणीची शुभ्रवस्त्रा देवता प्रसन्न होण्याची शक्यता अधिक. तिच्या आशीर्वादांची सध्या सगळ्या जगाला नितांत गरज आहे. लक्ष्मीच्या उपासनेची मोठी धांदल जेव्हापासून सगळ्या जगात सुरू झाली आहे आणि माणसाचं विवेक-अविवेकाचं अवधान सुटू लागलंय; तेव्हापासून माणसांच्या त्या धांदलीकडे, त्यातल्या व्यवहारांकडे  तटस्थ-शांतपणे बघत सरस्वती मागे सरत गेली.

वर्षभरात अशा एखाद्याच निमित्ताने ती पूजेच्या अंगणात येते तेव्हा खरं म्हणजे पूजेच्या त्या तीन दिवसांत ती काय सांगू बघतेय. आपल्यासाठी प्रार्थनेचे कोणते चार मंत्र हातात ठेवतेय, ते जीवाचा कान करून ऐकायला हवं आहे आणि  कानात साठवून ठेवायला हवंय.

संमेलनाच्या कौतुकाचं कारण

आपल्या भाषेच्या सन्मानासाठी, परिस्थिती वेळोवेळी या भाषेसमोर उभ्या करत असलेल्या आव्हानांचा एकत्रितपणे विचार करण्यासाठी मोठ्या कष्टाने आणि अभिमानाने साहित्य संमेलनासारख्या गोष्टीचा घाट घालणारा मराठी माणूस हा जरा वेडाच!

गावोगावचे विचारवंत बोलावून, ग्रंथांचं एवढं प्रदर्शन भरवून आणि या विचारवंताना ऐकण्या-बघण्यासाठी येणार्‍या, पुस्तकांची खरेदी करणार्‍या रसिकांना मोठ्या हौशीने गोडधोडाचे चार घास आग्रहाने खाऊ घालून, भाषेवरील आपल्या प्रेमाचे जाहीर प्रदर्शन करणारा असा भाषाप्रेमी सगळ्या भारतात एखादाच. त्यामुळेच तर या संमेलनाचं कौतुक आहे.

भाषणं ऐकायला मंडपात रसिक दाटीवाटीने बसतात, पुस्तकांच्या प्रदर्शनात गर्दी करतात आणि कार्यक्रम संपल्यावर रात्री उशिरापर्यंत रिकाम्या मंडपात गप्पांचे फड रंगवत बसतात. रोजचं धकाधकीचं जगणं सुसह्य करण्यासाठी हे सगळं काही गरजेचं असतं. समविचारी लोकांना भेटणं, आपल्याला मान्य नसलेले विचारप्रवाह समजून घेणं आणि समाजाचं नेतृत्व करणार्‍या भविष्यवेधी लोकांकडून जगण्याच्या पुढच्या वाटेचा अंदाज घेणं, असं सगळं काही या अवकाशात घडत असतं.

हेही वाचा: इंदिरा गांधीः गुंगी गुडिया ते देशाची दुर्गा

चिकित्सकपणे पहायला हवं

जिथं माणसं प्रत्यक्ष भेटतात, आपल्या आसपास वावरतात, आपल्याशी थेट बोलतात, असा हा जिवंत रसरशीत अवकाश. एरवी अनेक विषयांवर मान्यवरांशी  चर्चा, वाद, गप्पा हे सगळं काही आपण रोज पडद्यावर बघत आणि अनुभवत असतोच. इथं ते प्रत्यक्ष घडतं, अनुभवता येतं म्हणून ते महत्त्वाचं. आणि जेव्हा जगणं काही काळ पूर्ण थांबतं, माणसांना एकमेकांपासून दूर राहण्याची सक्ती करते, अशा घुसमटून टाकणार्‍या दिवसांना सामोरं जावं लागल्यावर तर फारच महत्त्वाचं. या संमेलनाचं अप्रूप आहे ते यासाठी.

इथं फक्त साहित्य व्यवहारांचीच चर्चा होत नाही, तर जगण्याला भिडणार्‍या ज्या-ज्या विषयांमधे साहित्याची बीजं असतात, त्या प्रत्येक विषयाचं साहित्याशी असलेलं नातं इथं तपासून बघता येतं. बघितलं जातं. सामाजिक-राजकीय जीवनातल्या साहित्यावर परिणाम करणार्‍या प्रत्येक घटनेची दखल इथं आवर्जून घेतली जाते. मग ती १९७५ची आणीबाणी असो किंवा अनेक वर्षं चिघळत पडलेला सीमा प्रश्न असो. शेतकरी संघटनेचे आंदोलन असो किंवा उदारीकरणाचे परिणाम असोत.

या प्रत्येक प्रश्नावर बोलण्याचं हे व्यासपीठ आहे. नाही, त्यावर इथं बोललंच पाहिजे, असा आग्रह इथे धरला जातो. त्यामुळेच संमेलनाच्या व्यासपीठावर उद्योगातली माणसं येतात, अर्थतज्ज्ञ येतात आणि शेतकरीही येतात. राजकीय नेते तर हक्काने येऊन पुस्तकांशी आपलं किती जीवाभावाचं नातं आहे, हे सांगत असतात.

जीवनाचं असं समग्र भान देण्याचा असा आग्रह इतर कोणत्याही कलेच्या व्यासपीठावर फारसा धरला जात नसावा. पण या व्यासपीठाचं हे मोठेपण आणि अनिवार्यता मान्य आहे म्हणूनच त्याच्याकडे चिकित्सक दृष्टीनेही बघताना त्यात होणार्‍या नकोशा बदलांकडे बोट दाखवायलाच हवं. दुर्लक्षित राहिलेल्या की ठेवलेल्या विषयांच्याबद्दल नक्कीच प्रश्न उपस्थित करायला हवा.

सामाजिक प्रश्नाचं काय?

सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, एरवी भोवताली धगधगत असलेल्या सामाजिक प्रश्नांची दखल घेणार्‍या या व्यासपीठाला सध्याची झपाट्याने बदलत असलेली आणि दूषित होत चाललेली सामाजिक परिस्थिती दिसत नसावी, असं यंदाची कार्यक्रम पत्रिका बघताना वाटतं.

पर्यावरणाच्या प्रश्नांनी जगभर धारण केलेलं अतिउग्र रूप, त्यानं निर्माण केलेली परिस्थिती आणि त्याचे माणसाच्या जगण्यावर होणारे परिणाम, हा आज आपल्या समोरचा सर्वात मोठा प्रश्न नाहीय का? धर्म आणि जातीच्या नावाने समाजात निर्माण होत असलेला विद्वेष आणि उभा तुटत चाललेला समाज, याकडे आपण सोईस्कर डोळेझाक करीत नाहीय ना? कोरोनाच्या तडाख्याची झळ सोसत होलपटत असलेली शिक्षण व्यवस्था आणि त्यामुळे सैरभैर झालेली पुढची पिढी यावर कधी बोलणार आपण?

प्रत्येक गोष्टींवर परिसंवाद घेण्याची कदाचित गरज नाही; पण या प्रश्नांचं कोणत्याही अर्थाने प्रतिबिंब या संमेलनावर पडायला नको? एकीकडे पैशाच्या अभावी शिक्षण घेऊ न शकणारी लाखो मुलं, ठप्प झालेली हजारो सामाजिक कामं, खिळखिळी झालेली कुटुंबं आणि दुसरीकडे काही कोटी ज्यावर खर्च होणार आणि ज्याच्या निष्पत्तीवर प्रश्नचिन्ह आहे असं संमेलन. एक समाज म्हणून आपण असंवेदनशील होत चाललोय का?

हेही वाचा: आपल्या ताटातल्या प्रत्येक घासामागे दडलंय पैशांचं गणित

खर्चातून काय साध्य होतं?

शतकाकडे वाटचाल करत असलेल्या या सांस्कृतिक परंपरेचं वाढत चाललेले आकारमान आणि त्या पटीने त्यावर होत असलेला डोळे फिरवणारा खर्च, यावर गंभीरपणे आता विचार व्हायलाच हवा. संमेलनाचे मंडप जेव्हा दहा हजार श्रोत्यांना सामावून घेणारे होऊ लागतात, तेव्हा व्यासपीठावर होत असलेल्या चर्चा कोण ऐकतंय? असा प्रश्न पडू लागतो.

आपल्या आवडत्या साहित्यिकाला ऐकण्यासाठी, जमल्यास त्याच्याशी दोन शब्द बोलता यावे या इच्छेने अनेक रसिक संमेलनाला हजेरी लावत असतात. दरवर्षी फुगत चाललेल्या रसिकांच्या अलोट गर्दीत या लेखकाचं म्हणणं ऐकता येईल कदाचित. पण भक्ताने दुरूनच देवाच्या पायाचं दर्शन घ्यावं तसंच काहीसं आहे हे.

तर उत्सव बहु थोरचं राहतील

गंभीर साहित्य चर्चेत रस असणारे रसिक आणि गावात होणार्‍या एका मोठ्या कार्याबद्दल उत्सुकता- कुतूहल म्हणून जत्रेत जातो तशी फिरायला आलेली माणसं, अशा वातावरणात होणार्‍या साहित्य चर्चा खरोखरच साहित्य निर्मितीस हातभार लावणार्‍या होऊ शकतात? ज्या साहित्य  संमेलनावर काही कोटींचा खर्च  केला जातो, त्यातून नेमकं हाती काय लागतं? साहित्याचं, रसिकाचं, लेखकाचं काय भलं होते? याचा विचार करण्याची वेळ आता आली आहे.

सरकार, महापालिका यांच्याकडून जेव्हा संमेलनाला अनुदान मिळत असतं तेव्हा तो पैसा सामान्य माणसाच्या खिशातून जात असतो. त्याचंजगणं सुकर करणार्‍या काही गोष्टींचा त्यासाठी नकळत बळी जात असतो म्हणून तरी संमेलनाच्या स्वरूपावर विचार करणं त्यासाठी रेटा निर्माण करणं गरजेचं आहे.

छोटी विभागवार संमेलनं घेऊन त्यात खरोखर लेखक आणि रसिक या उभयतांचे वैचारिक भरण-पोषण करणारे काही घडावं असा विचार आता करायला नको का? हे आणि असे अनेक मुद्दे चर्चेला घेत आता तातडीने काही पावलं उचलायला हवी आहेत.

समृद्ध परंपरा हा कोणत्याही समाजाचा अभिमानाचा विषय असतो; पण त्यासाठी ती परंपरा लवचीक असावी लागते आणि समाजाच्या भल्यासाठी तिला क्वचित नवं रूपही घ्यावं लागतं. हा विचार मराठी सारस्वतांनी आता केला नाही, तर ‘उत्सव बहु थोर होत’ एवढ्यापुरतीच ही परंपरा उरेल, हे नक्की.

हेही वाचा: 

सुवार्ता दिब्रिटोंची अन् पत्थरांचा मारा सनातन

‘अरुणा ढेरेंचं मराठी साहित्यातलं योगदान मानदंडासारखं’

चैत्यभूमीवर येणाऱ्या आंबेडकरी अनुयायांना सोयीसुविधा कधी देणार?

शाळेच्या पुस्तकांमधे आपण कधी जग जिंकणारे ग्लोबल संत नामदेव वाचलेत?