जगण्याच्या वळावर उमटलेल्या शब्दांच्या 'काळ्यानिळ्या रेषा’

११ नोव्हेंबर २०२२

वाचन वेळ : ९ मिनिटं


'काळ्यानिळ्या रेषा' हे चित्रकार राजू बाविस्करांचं आत्मकथन म्हणजे निव्वळ दुःखाचं रडगाणं नाही. यातली प्रकरणं जशी व्यक्तीचित्रं आहेत तशाच या लहान लहान कथाही आहेत. म्हटलं तर ही एक कादंबरीही आहे. या आत्मकथनाची ओळख करून देणारी ज्येष्ठ साहित्यिक इंद्रजीत भालेराव यांची ही फेसबुक पोस्ट.

‘काळ्यानिळ्या रेषा’ म्हणजे माराचे वळ. राजू बाविस्कर आणि त्यांच्या समाजाला प्रस्थापित व्यवस्थेकडून जे भोगावं लागलं त्याचे आयुष्यावर उठलेले वळ म्हणजे हे आत्मकथन. वळ कुरवाळण्यातही एक सुख असतं. या लेखनातून ते सुख लेखकाला नक्कीच मिळालं असणार. शिवाय लेखक हा दुःख-दारिद्र्याचा ख्यातीप्राप्त चित्रकार आहे. त्या अर्थानंही त्याच्या चित्राच्या रेषा या काळ्यानिळ्या रेषाच आहेत.

अर्थात हे लेखन म्हणजे पारंपारिक दलित आत्मकथनासारखं दुःखाचं रडगाणं नाही. सुरवातीच्या काही दलित आत्मकथनांना हे रडगाणं शोभूनही दिसलं पण चतुर प्रकाशकांनी व्यवसाय यशस्वी करण्याचं साधन म्हणून काही लेखकांना हे रडगाणं गायला लावलं तेव्हा मात्र ते अरण्यरुदन झालं. त्यामुळेच पुढे दलित आत्मकथन लेखनाला उतरती कळा लागली.

या पार्श्वभूमीवर आलेलं हे काळ्यानिळ्या रेषा म्हणजे एका चित्रकारानं घेतलेला आपल्या चित्रप्रतिमांचा शोध आहे. तिथंच या आत्मकथनाचं वेगळेपण आहे. आपल्या चित्रातून येणाऱ्या रेषा, आकार, प्रतिमा या आपल्या आयुष्यातल्या कुठल्या अनुभवातून झिरपत आलेल्या आहेत, हे जेव्हा राजू बाविस्कर सांगतात तिथं या आत्मकथनाची उंची वाढते. अशा जागा या लेखनात खूप आहेत.

हेही वाचा: बारकुल्या बारकुल्या ष्टोऱ्या’ने मराठी कादंबरीला साचलेपणातून बाहेर काढलं

व्यक्तिचित्रांचा संग्रह

हे आत्मकथन वाचताना बहिणाबाई चौधरींच्या कविता सतत आठवत राहतात. राजू बाविस्करांच्या आईचे संवाद वाचताना बहिणाबाईच बोलतायत असं वाटतं. या बोलीतलं इतकं समर्थ गद्य याआधी माझ्यातरी वाचनात नव्हतं. इथं जे काही संवाद येतात त्यातून त्या भाषेचा गोडवा, आशय व्यक्त करण्याचं सामर्थ्य तर येतंच पण त्यासोबतच या सामान्य माणसांना जगण्याचं सार कसं समजलं होतं तेही कळतं.

बहिणाबाईंनी गद्य लिहिलं असतं तर ते असंच लिहिलं असतं. जगण्याचं तत्वज्ञान तिनंही गद्यात असंच मांडलं असतं हे लक्षात येतं. ‘ही माझ्या एकट्याची कहाणी नाही. ती माझ्या संपूर्ण समाजाची कहाणी आहे’ असं जरी दलित आत्मकथनं म्हणत असली तरी ते तसं नसायचं. पण हे आत्मकथन म्हणजे खऱ्या अर्थानं संपूर्ण समाजाची आणि समाजातल्या इतरांचीच कहाणी जास्त आहे.

१०० ओळी लिहिल्या तर लेखक ९९ ओळी इतरांविषयी आणि एक ओळ स्वतः विषयी लिहितो. त्यामुळे यात आयुष्यात आलेल्या माणसांची इतकी व्यक्तीचित्र आलीत की, जणू हे आत्मकथन नसून हा एक व्यक्तिचित्रांचा संग्रह आहे असंच वाटतं.

ही व्यक्तीचित्र रेखाटताना लेखक ती इतकी रेखीव करतो की ती एक स्वतंत्र अभिजात कलाकृतीच होऊन जाते. ही व्यक्तीचित्रं केवळ मातंग समाजाचीच नाहीत, तर ती भिल्ल, तडवी, सवर्ण समाजातल्या माणसांचीही आहेत. या व्यक्तीचित्रातली प्रत्येक व्यक्ती आपल्या काळजावर ठसूनच बसते. या व्यक्तीचित्रात निसर्ग आणि प्राण्यांचीही व्यक्तिचित्रं आहेत.

आत्मकथनामधे निसर्गही

झडी शिर्षकाचा लेख म्हणजे पावसाचं एक जिवंत व्यक्तीचित्रच आहे. तर खंड्या हा कुत्र्यावरचा लेख केवळ अप्रतिम झालाय. गोरगरीब माणसं मुक्या प्राण्यांना कसा जीव लावतात त्याचा प्रत्यय इथं येतो. शेळ्या, मेंढ्या, कुत्री, कोंबडी या प्राण्यांचं विश्व इथं सविस्तर साकार झालंय.

शिवाय भिलाटीमागचा सातपुड्याचा पहाडही फार जिवंतपणे इथं येत राहतो. त्या पहाडाविषयी इथं आलेले सगळे संदर्भ एकत्रित जुळवून घेतले तर त्यातून या पहाडाचंही एक व्यक्तिचित्र साकार होईल. इतर दलित आत्मकथनात कधीच न येणारा, भला, बुरा, छळणारा, पोसणारा निसर्ग हे या आत्मकथनाचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणून आपणाला सांगता येईल.

झडी हा लेख फारच सुंदर उतरलाय. हा लेख वाचताना मला अनंतराव पाटील या खानदेशी लेखकाचं ‘झडीचे दिवस’ हे पुस्तक आठवू लागलं. पाटलांच्या पुस्तकात भिलाटी नावाचाही एक लेख आहे. बाविस्करांच्या आत्मकथनातही सतत भिलाटी डोकवत राहते.

बाविस्करांनी झड इतक्या अंगांनी उभी केलीय की, या संग्रहातला तो सर्वात मोठा म्हणजे २८ पानांचा लेख झालाय. त्यात झडीचं वर्णन, झोपडीतलं वर्णन, गरिबांचे होणारे हाल, झडीविषयीच्या दंतकथा, कथा, किस्से, मंत्र, लोकगीतं असा सर्व पसारा येतो. तेव्हा झड लेखकाच्या अंगांगात कशी मुरलीय तेच आपल्या लक्षात येत जातं.

हेही वाचा: एक शून्य प्रतिक्रियाः जगणं आणि लिहिण्यातल्या शून्य अंतराची कविता

प्राण्यांची वेगळीच दुनिया

बैलाचं आंड ठेचण्याचं मराठी साहित्यात कुठंच न आलेलं वर्णन इथं तपशीलवार आलंय. यानिमित्तानं येणारी आणखी एक गोष्ट इथंच नमूद करतो. इतर आत्मकथनासारखा कंठाळी आवाजातला विद्रोह इथं कुठंही दिसत नाही. पण नीट लक्ष देऊन वाचलं तर इथला विद्रोहही अभिजात स्वरूपाचा आहे.

बैलाचं आंड ठेचण्याचं वर्णन संपल्यावर लेखक म्हणतो, माजलेल्या गोऱ्ह्याचं आंड ठेचण्याचं काम, आडदांड बैलाला पासलं पाडून बाप करायचा. पण बैलाच्या आडदांड मालकापुढे मात्र त्याची नांगी पडायची. त्यानिमित्तानं वडील कसे घाबरट होतं आणि आई कशी धीट होती, ती वडिलांना वेळोवेळी कसं धैर्य द्यायची, तेही लेखकानं लिहलंय.

खंड्या कुत्र्याच्या व्यक्तीचित्रातही या अभिजात विद्रोहाची चुणूक आपल्याला पाहायला मिळते. हा तगडा कुत्रा सवर्ण वस्तीतल्या कुत्र्यांना सहज चित करायचा, लोळवायचा पण त्याचा मालक म्हणजे लेखकाचा बाप मात्र सवर्ण वस्तीतल्या माणसांपुढं सतत शेपूट घालायचा. या प्रत्येक वेळी बापानं विद्रोही व्हायला पाहिजे होतं असं हा कोवळा नायक सुप्तपणे, सूचकपणे मांडत जातो.

मांगवाडा, भिलाटी आणि गाव

या आत्मकथनातले अनुभव लेखक आठवतील तसे नुसता मांडत गेलेला नाही. त्यानं प्रत्येक अनुभवांचं चिंतन केलंय. त्यावर तात्विक भाष्य केलंय. प्रत्येक अनुभवाच्या चिंतनातून त्यानं जीवनाचं सार काढलंय. संपादक प्रकाशकांनी मजकुराची मांडणी करताना त्या त्या प्रकरणाचं सार सांगणाऱ्या चार ओळी प्रकरणाच्या सुरवातीला टाकल्यात. त्यातून ती आठवण लिहिण्यामागचा लेखकाचा उद्देश आपल्या लक्षात येतो.

बऱ्याचदा असं जगण्याचं सार लेखकाच्या आईच्या संवादातूनही आपल्याला सापडतं. त्यावेळी लेखकाची आई आणि बहिणाबाई यांच्यातलं साम्य आपल्या लक्षात येतं. थोडाफार सुधारकी अवस्थेत जगणारा गाव आणि संपूर्ण आदीम अवस्थेत जगणारा मांगवाडा आणि भिलाटी यांचे सविस्तर तपशील लेखक देत जातो. जणू आदिम जंगल आणि गाव यांच्यातला दुवा म्हणजे मांग, भिल्ल आणि तडवी.

ते जंगलात जातात, शिकार करतात, जंगली वस्तूपासून जीवनावश्यक साधनं तयार करून गावाला पुरवतात. वेळप्रसंगी चोऱ्यामाऱ्याही करतात. गिरीकंदरातल्या सिकंदर काका या तडवी माणसाचं एक सविस्तर व्यक्तीचित्र इथं येतं. तो एका बाजूला आदिमानव वाटतो आणि त्याचवेळी तो मोठा कलावंतही आहे. त्याचं लेखकानं उभं केलेलं व्यक्तीचित्र मोठं रसरशीत झालंय.

हेही वाचा: तणसः संभ्रमित वर्तमानाचा तळशोध

लेखकही आणि चित्रकारही

राजू बाविस्कर हे आता ख्यातकीर्त चित्रकार आहेत. त्यामुळे आतापर्यंत त्यांनी अनेक पुस्तकांची मुखपृष्ठ केलीत. पुस्तकांच्या सजावटीही केल्यात. या पुस्तकाचं मुखपृष्ठ त्यांनी केलेलं नाही. स्वतः राजू बाविस्कर ट्रंपेट हे बँडमधलं वाद्य वाजवताना काढलेला फोटो इथं वापरलाय. हे छायाचित्र निशंक बाविस्करांनी काढलंय. पुस्तकाच्या शीर्षकाचं सुलेखन विजय जैन यांनी तर मुखपृष्ठाची रचना विकास मलारा यांनी केलीय.

हे सगळंच खूप चांगलंय; पण तरीही वाटतं की राजू बाविस्करांचं एखादं पोर्ट्रेट मुखपृष्ठासाठी घेतलं असतं तर अधिक चांगलं झालं असतं. कारण त्यांचं एखादं रंगीत चित्र या पुस्तकासोबत लोकांच्या पाहण्यात आलं असतं. लोकांना त्यांच्या चित्रकारितेतल्या कामाचा अंदाज आला असता. पण प्रकाशकांनी कदाचित व्यावसायिक बाजू पाहिली असावी.

आतली सगळी रेखाटनं मात्र बाविस्कर यांनीच काढलीत. प्रत्येक प्रकरणाला एक पानभर रेखाटन वापरलंय. प्रकाशकांनी त्यात कंजुषी केलेली नाही. प्रत्येक रेखाटनाला स्वतंत्र पान दिलंय. रिकाम्या जागेत रेखाटणांची बोळवण केलेली नाही.

नेहमी मजकूर लिहिणारा एक आणि चित्र काढणारा दुसरा असतो. इथं मात्र दोन्ही एकच असल्यामुळे रेखाटनं नेमकी उतरलीत. चित्रकार दुसरा असता तर त्याला मजकूर वाचून, कल्पना करून चित्र काढावी लागली असती. इथं मात्र चित्र काढणाऱ्याच्याच डोक्यातल्या आठवणी असल्यामुळे त्यानं अचूक रेखाटनं काढली आहेत. शिवाय त्या निमित्तानं लेखकाच्या चित्रकारितेचाही अंदाज येतो.

तपशील आणि बारकावे

या आत्मकथनातल्या प्रत्येक प्रकरणाची रचना कथेसारखी आहे. त्यामुळे हे प्रत्येक प्रकरण स्वयंभू आणि तरी मूळ आत्मकथनाशी जोडलेलं वाटतं. ही जशी व्यक्तीचित्रं आहेत तशाच या लहान लहान कथाही आहेत. म्हटलं तर ही एक कादंबरीही आहे. त्यामुळेच आपल्याला इथला मजकूर वाचत असताना आणखीही काय काय आठवत जातं.

चिल्या वाचताना वेंकटेश माडगूळकरांचा गणा भपट्या आठवतो. दलित वस्तीची वर्णनं वाचताना नेमाडे यांच्या हिंदूतली अशीच वर्णनं आठवतात. तीन बोट्या वाचताना अण्णाभाऊंची स्मशानातले सोने ही कथा आठवते. झडीचे दिवस वाचताना त्याच नावाचा अनंतराव पाटलांचा लेख आठवतो. लेखकाचं बँड प्रकरण वाचताना आनंद यादवांचा नटरंगमधला गुना आठवतो.

अर्थातच हे अनुकरण नाही. माझ्या वाचनातली ही साम्यस्थळं आहेत. त्यामुळेच हे लेखन अभिजात पातळीवर जातंय याचा अंदाज येतो. भाकरी मागणं, मौतीत उधळलेले पैसे वेचणं, डफडं वाजवणं, मेलेली कुत्री, जनावरं ओढून नेणं, जनावरांची कातडी सोलून ती विकणं या मांगकीच्या कामाचं वर्णन लेखकानं तपशीलानं आणि त्यातल्या खाचाखोचासह, बारकाव्यानिशी केलंय. त्यामुळे हे लेखन जिवंत झालंय.

भाकरी मागण्याचा हक्क असणारा मांग इतर मांगांना मोठा भाग्यवान वाटतो. चूल न पेटवताही तो पोटभर जेवू शकतो याची इतर मांगांना असूयाही वाटते. तसा भद्र समाजात शुभ शकुनी समजला जाणारा मांग स्वतः मात्र दुर्दैवी जीवन जगत असतो.

हेही वाचा: दिवाळी स्पेशल कथा : ‘ब्याव’

लेखकाची आई

आपल्या आईला प्रस्थापित वस्तीतल्या बाया कसा मान देत असत त्याचे तपशीलही लेखक देतो. अवतीभोवतीच्या काही व्यभिचारी स्त्रियांचीही व्यक्तीचित्रं लेखक रेखाटतो. विमला मावशी, वायची, राणू, हिरा ही काही अशीच व्यक्तीचित्रं आहेत. लेखक ना त्यांच्याकडे तुच्छतेनं पाहतो ना उगाच उदात्ततेनं पाहतो. आहे ते वास्तव तो आपल्या निरागस डोळ्यानं मांडतो.

देखण्या, मायाळू, घरादारासह निर्मळ राहणाऱ्या, दिलदार अशा या बाया लेखकाला लळा लावून जातात. पण प्रत्येकीच्या आयुष्याचा शेवट शोकांतच होतो, हेही लिहायला लेखक विसरत नाही. या पार्श्वभूमीवर लेखकाची आई फार वेगळी वाटते. संस्कारसंपन्न आणि महत्त्वाकांक्षी वाटते. ती श्यामच्या आईपेक्षा तीळभरही कमी नाही.

घडोघडी ती आपल्या मुलांमधे संस्कारांची पेरणी करते. त्यांनी चोरी करू नये, जुगार खेळू नये, खोटं बोलू नये, तमाशात वाजवू नये, मुक्या जीवांना जीव लावावा, संकटातल्या माणसांना समजून घ्यावं, मदत करावी, पोथी ऐकावी, खूप शिकावं अशा कितीतरी गोष्टी ती आपल्या मुलांच्या मनावर बिंबवते.

मांगवाड्याच्या खातेऱ्यातून त्यांना बाहेर काढण्यासाठी धडपडते. त्यांना बँड उभा करून देते. त्यासाठी वडलांकडून मिळालेलं वतन विकते. हरप्रकारे तिचा प्रयत्न असतो मुलांनी मोठं व्हावं, पुढे जावं, शिकावं यासाठीच. या विरुद्ध वडील. त्यांचंही मुलांवर प्रेम आहे. पण त्यापेक्षाही त्यांचं प्रेम व्यसनांवर असतं. जुगारावर असतं. त्यामुळे घराची शोकांतिका होते. आईची धडपड त्या शोकांतिकेतून घराला बाहेर काढण्यासाठी असते.

माडी आणि भुरा

गावात इंदिरानगर ही सरकारी झोपडपट्टी आल्यावर मांगवाड्यातलं लेखकाचं एकटंच घर तिथं जातं आणि हे स्थलांतर या कुटुंबाच्या जीवनातलंही स्थलांतर ठरतं. मांगवाड्याच्या खातेऱ्यातून मुलं बाहेर काढण्याची आईची इच्छा अशा प्रकारे आपोआप साध्य होते. मुलं शाळेच्या नादी लागतात. लेखकाची मधेच सुटलेली शाळा पुन्हा सुरू होते. आयुष्याची दिशा बदलते. आयुष्याचं कल्याण होतं.

भोवताल बदलतो, शेजारी बदलतात, मुलांचे मित्र बदलतात. धुपी, जीवऱ्या, राणू, हिरा, चिल्या, चट्टा, तीनबोट्या, रम्या, डिग्या, इवऱ्या, मल्या, मधुअप्पा, बळ्या हे आपले बालसवंगडी लेखकानं फार जीव लावून रंगवलेत. अज्ञान, निरक्षरता, रोगराई, गरिबी या गोष्टींनी त्यांना कसं खंगवून खंगवून मारलं ते वाचताना आपण अस्वस्थ होतो.

या सगळ्या खातेऱ्यातून लेखकाचं घर तेवढं बाहेर पडलं, शिकलं, नोकऱ्या लागल्या. त्यामुळेच या समग्र लेखनाची नायिका आहे ती लेखकाची आई. लेखक आईला माडे म्हणतो ते माये या शब्दाचं खानदेशी रूप असावं. आई लेखकाला भुऱ्या म्हणते. त्याचा अर्थ पोरा, लेकरा असा असावा. हा भुरा आणि ही माडी हेच श्याम आणि श्यामची आई आहेत.

हेही वाचा: करण्याचे दिवस, कळण्याचे दिवस : मानसिक आरोग्य मोजण्याचा थर्मामीटर

बँड वाजवणाऱ्यांचं भावविश्व

या आत्मकथनाचं एक महत्त्वाचं वैशिष्ट्य म्हणजे मराठी साहित्यात अनोखं असलेलं बँड वाजवणाऱ्यांचं भावविश्व इथं प्रथमच येतंय. निम्म्या पुस्तकानंतर सुरू होतो बँड. बँडपथक उभं करताना लेखक जी धडपड करतो ती वाचण्यासारखी आहे.

त्यातली कला, बारकावे, शास्त्र समजून घेण्याची धडपड, त्यासाठी एका गायकाला भेटणं, हे सगळं पाहिलं की त्याचा हा कलेवर असलेला जीव, ध्यास, वेड आनंद यादवांच्या नटरंग मधल्या गुणाची आठवण करून देतो. ते सगळेच तपशील मुळात वाचण्यासारखे आहेत.

त्यातले सोबती, गुरु, जाणकार, रसिक, यांची छोटी छोटी व्यक्तीचित्रं खिळवून ठेवतात आणि ते इतक्या चौफेर आलंय की त्यात सगळे जीवनकंगोरे येतात. त्यांच्या रिहर्सल, रियाज, वाद्य, त्या वाद्यांची वैशिष्ट्ये, वाजवणाऱ्यांचे स्वभाव, त्यांच्यातली स्पर्धा, असूया ही सगळी मानवी अंगं लेखकानं इथं रेखाटलीत. बँडमधे काम करणाऱ्यांचं कुणी असं आतलं भावविश्व मराठीत तरी रेखाटलेलं नव्हतं.

सोन्याचे दिवस

या आत्मकथनातलं शेवटचं, शिक्षण नावाचं प्रकरण म्हणजे लेखकाच्या आयुष्याची रूपरेषाच आहे. या २३ पानांच्या प्रकरणात लेखकाचं, त्याच्या कुटुंबाचं संपूर्ण चरित्र आलंय. खरं तर हे प्रकरण कचरू नावाच्या मोठ्या भावाचं व्यक्तीचित्र आहे. त्याच्या रूपानं मांग समाजात तालुक्यात पहिला पदवीधर नोकर झाला. त्याची प्रेरणा घेऊन लेखकही तोच मार्ग निवडतो आणि आयुष्याचं सोनं करून घेतो.

जे हाती घेतलं ते काम ध्यास घेऊन उंचीला नेणं हा लेखकाचा स्वभावच आहे. मग ते गावकीचं काम असो की चित्र काढणं असो, गणपतीची मूर्ती घडवणं असो की बँड वाजवणं असो. याच ध्यासातून लेखक आज ख्यातीप्राप्त चित्रकार आणि आता लेखकही झालाय.

जगण्यावागण्यातला प्रामाणिकपणा लेखकानं लहानपणापासून कधीच सोडला नाही. हा गुण कदाचित आईवडलांकडूनच त्यांच्यात आला असावा. अर्थातच त्यामुळेच त्यांच्या आयुष्याचं सोनं झालं. हे लेखनही त्यामुळेच अतिशय प्रामाणिक झालं. म्हणूनच त्याची वाटचाल अभिजाततेकडे झालीय.

आत्मकथन : काळ्यानिळ्या रेषा
लेखक : राजू बाविस्कर 
प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन
पानं : ४२२, किंमत : ५५०

हेही वाचा: 

एक कवी दुसऱ्या कवीला पत्र लिहितो तेव्हा

कथागत: अल्पसंख्यांकांच्या अस्वस्थ वर्तमानाच्या कथा

व्यवस्थेनं झोप उडवली असताना ‘निद्रानाश’ अटळ आहे!

गाव धरणाखाली जातं म्हणजे नेमकं काय होतं, हे सांगणारा कवितासंग्रह

मराठी जगात दहाव्या नंबरची सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा असताना संपेल कशी?