डॉ. एस. सोमनाथ: शिक्षकाच्या पोराचा इस्रोच्या प्रमुखपदापर्यंतचा प्रवास

०२ फेब्रुवारी २०२२

वाचन वेळ : ५ मिनिटं


रॉकेट तज्ञ डॉ. एस. सोमनाथ यांची केंद्र सरकारने इस्रोच्या प्रमुखपदी नेमणूक केलीय. पीएसएलवी हा स्वदेशी बनावटीचा लॉंचर बनवणाऱ्या टीमचं नेतृत्व डॉ. सोमनाथ यांनी केलं होतं. हा प्रकल्प भारताच्या अवकाश कार्यक्रमातला एक महत्वाचा टप्पा मानला जातो. अवकाश संशोधन कार्यक्रमांकडे उद्योग म्हणून पहायला हवं. तसं केलं तर अवकाश तंत्रज्ञानात गुंतवणूक वाढेल असं डॉ. सोमनाथ यांना वाटतंय.

अवकाश संशोधन हा आपल्या सगळ्यांसाठी फार कुतूहलाचा विषय असतो. त्यामुळेच त्यासाठी वापरलं जाणारं तंत्रज्ञान, वेगवेगळ्या मोहिमा, उड्डाणं हे फार इंटरेस्टिंग वाटतं. यात अमेरिकेची नासा, भारताची इस्रो या अवकाश संशोधन संस्थांची भूमिका फार महत्वाची असते. तितकंच मोलाचं असतं ते तिथं वर्षानुवर्ष काम करणाऱ्या शास्त्रज्ञांचं संशोधनही.

माणूस चंद्रावर गेला, मंगळावर वस्ती करायची स्वप्न बघतोय हे सगळं बातम्यांमधून ऐकणं, वाचणं फार भारी असतं. पण त्यामागची शास्त्रज्ञांची प्रदीर्घ काळची मेहनत लाखमोलाची असते. भारतातल्या केरळच्या अशाच एका शास्त्रज्ञाची केंद्र सरकारने इस्रोच्या प्रमुखपदी नेमणूक केलीय. डॉ. एस. सोमनाथ असं त्या शास्त्रज्ञाचं नाव आहे.

एकाच ठिकाणी ३० वर्ष

डॉ. सोमनाथ यांचा जन्म जुलै १९६३ला केरळच्या अल्लपी जिल्ह्यातल्या थुरावूर गावात झाला. त्यांचे वडील हिंदी विषयाचे शिक्षक होते. त्यांनीच पुढे आपल्या मुलाला प्रोत्साहन दिलं. सोमनाथ यांचं प्राथमिक शिक्षण एर्नाकुलम इथल्या सेंट ऑगस्टीन हायस्कूलमधे झालं. इथल्याच महाराजा कॉलेजमधून त्यांनी पुढचं शिक्षण घेतलं. टीकेएम कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंगधून मॅकेनिकल इंजिनिअरिंगची पदवी घेतली. याच काळात त्यांनी काही रॉकेटविषयक अभ्यासक्रमही पूर्ण केले.

पुढच्या शिक्षणासाठी सोमनाथ यांनी बंगळुरूच्या राष्ट्रीय विज्ञान संस्थेची वाट धरली. इथं त्यांनी एरोस्पेस इंजिनिअरिंगमधे पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केलं. त्यात सुवर्णपदकही पटकावलं. पुढे १९८५ला सोमनाथ यांची इस्रोच्या तिरुअनंतपूरममधल्या विक्रम साराभाई अवकाश संशोधन केंद्रात निवड झाली. ३० वर्ष त्यांनी इथं काम केलं. या केंद्रात त्यांना वेगवेगळ्या उपग्रह लॉंचर प्रकल्पांवर काम करण्याची संधी मिळाली. पीएसएलवी हा त्यातलाच एक महत्वाचा प्रकल्प होता.

हेही वाचा: पहिल्या अग्निबाणाच्या यशस्वी उड्डाणाची आज पन्नाशी

पीएसएलवी लॉंचर कौतुकाचा विषय

भारताने ध्रुवीय कक्षांतल्या उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी पीएसएलवी आणि भूस्थिर कक्षांतल्या उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी जीएसएलवी हे दोन लॉंचर बनवले. हे लॉंचर स्वदेशी बनावटीचे होते. भारतीय अवकाश संशोधनातला हा एक महत्वाचा टप्पा मानला जातो. हे लॉंचर बनवण्यासाठी भारताने इतर कोणत्याच देशाची मदत घेतली नव्हती. त्यामुळेच इस्रोसाठी हा एक महत्वाचा टर्निंग पॉईंट होता.

पीएसएलवी हा स्वदेशी बनावटीचा लॉंचर बनवणाऱ्या टीमचं नेतृत्व डॉ. सोमनाथ यांनी केलं होतं. त्याच्या पहिल्या यशस्वी उड्डाणात त्यांची मोलाची भूमिका होती. १९९४मधे या प्रकल्पाच्या काळात आलेल्या तांत्रिक अडचणी त्यांनी स्वतः पुढाकार घेत सोडवल्या होत्या. सोमनाथ यांनी पदवी काळात पूर्ण केलेल्या रॉकेटविषयक अभ्यासक्रमांची पीएसएलवी प्रकल्पाचं नेतृत्व करताना एकप्रकारे मदत झाली.

केवळ भारत नाही तर इतर देशांचे उपग्रहही या लॉंचरमधून अवकाशात पाठवले जायचे. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर अवकाश संशोधनातली एक अग्रगण्य संस्था म्हणून इस्रो या प्रकल्पामुळे अधिकच नावारूपाला आली. जगभर या प्रकल्पाचं कौतुक झालं. इतकंच नाही तर लहान उपग्रह अवकाशात सोडण्यासाठी जगभरातल्या देशांसाठी पीएसएलवी उत्तम पर्याय ठरला.

रॉकेट तज्ञ म्हणून ओळख

डॉ. सोमनाथ यांची २०१०ला जीएसएलवी एम के ३ रॉकेटचे प्रकल्प संचालक म्हणून नेमणूक झाली. त्यांच्याकडे उपग्रह आणि लॉंचरच्या इंजिनवर काम करणाऱ्या 'लिक्विड प्रोपल्शन सिस्टम सेंटर'ची जबाबदारीही देण्यात आली होती. तर २०१८ला विक्रम साराभाई अवकाश संशोधन केंद्राचं प्रमुख संचालकपद त्यांच्याकडे आलं.

त्यांना रॉकेट तज्ञ म्हणूनही ओळखलं जावू लागलं. इस्रोच्या रॉकेट विकासात त्यांचं मोठं योगदान राहिलंय. सोमनाथ लाँच वेहीकल डिझाईनिंगमधे मास्टर आहेत. यामधल्या लाँच सिस्टम इंजिनिअरिंग, स्ट्रक्चरल डिझाइन, स्ट्रक्चरल डायनेमिक आणि पायरोटेक्नीकचेही तज्ज्ञ म्हणून त्यांना ओळखलं जातं.

इस्रोच्या नेमणुकीआधी जीएसएटी एमके हे लॉंचर बनवण्याच्या कामात डॉ. सोमनाथ गुंतले होते. या लॉंचरमुळे अवघड उपग्रह अवकाशात सोडणं शक्य होईल असं म्हटलं जातंय. तसंच रिमोट सेंसिंग उपग्रह लॉंच करण्यासाठी जीएसएटी ६ए, पीएसएलवी सी४१ यावरही डॉ. सोमनाथ यांचं काम चालू होतं. महत्वाचं म्हणजे पीएसएलवीच्या ११ तर जीएसएलवीच्या तीन मोहिमा त्यांच्या नेतृत्वात यशस्वीपणे पार पडल्यात.

हेही वाचा: चांद्रयान २: चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर पोचणारं पहिलं अंतराळयान

पुरस्कार आणि शोधनिबंधही

डॉ. सोमनाथ यांनी के. शिवन यांच्याकडून इस्रोची सूत्र हाती घेतलीयत. अवकाश कार्यक्रमातल्या क्रायोजेनिक इंजिनमधल्या योगदानासाठी के. शिवन यांना 'रॉकेट मॅन' म्हटलं जातं. चांद्रयान मोहिमेतही त्यांनी महत्वाची भूमिका बजावली होती. ती धुरा आता सोमनाथ यांच्या खांद्यावर आलीय. विशेष म्हणजे जून २०१८ला डॉ. सोमनाथ 'विक्रम साराभाई अवकाश संशोधन केंद्रा'चे प्रमुख संचालक बनले होते. त्यावेळीही त्याची सूत्र सोमनाथ यांनी के. शिवन यांच्याकडून घेतली होती.

अवकाश कार्यक्रमांमधल्या योगदानासाठी डॉ. सोमनाथ यांना वेगवेगळ्या पुरस्कारांनी गौरवलं गेलंय. 'ऍस्ट्रॉनॉटीकल सोसायटी ऑफ इंडिया' या संस्थेनं त्यांना 'स्पेस गोल्ड मेडल' दिलं. तर इस्रोनं 'मेरिट अवार्ड' आणि 'परफॉर्मन्स एक्सलन्स अवार्ड'नं त्यांचा सन्मान केलाय. जीएसएलवी एमके३मधे त्यांच्या टीमने केलेल्या कामासाठी त्यांना 'टीम एक्सलन्स अवार्ड' मिळालाय. त्यांचे वेगवेगळ्या विषयांवरचे शोधनिबंधही प्रसिद्ध झालेत.

डॉ. सोमनाथ हे शास्त्रज्ञ आणि इंजिनिअर आहेतच पण त्याशिवाय ते एक उत्कृष्ट वक्तेही आहेत. वेगवेगळ्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमांमधे ते सहभागी झालेत. त्यांनी भाषणं दिलीयत. त्यांना सिनेमांमधेही फार रस आहे. ते स्वतः काहीकाळ तिरुअनंतपूरमच्या 'फिल्म सोसायटी'चे सदस्य होते.

सोमनाथ यांचा असाही संकल्प

आदित्य एल १, चांद्रयान ३ अशा अवकाश मोहिमा डॉ. सोमनाथ यांची वाट पाहतायत. ही वाट त्यांच्यासाठी सोपी नाहीय. पण आजपर्यंतच्या त्यांच्या अनुभवातून अवकाश कार्यक्रमांमधे चार चांद लावण्याचं आव्हान ते नक्कीच पेलतील. एनआयए न्यूज एजन्सीला दिलेल्या प्रतिक्रियेत त्यांनी तसा आशावादही व्यक्त केलाय. तसंच तंत्रज्ञानाच्या दिशेनं काम करताना आपल्याला एक नवा दृष्टीकोन विकसित करावा लागेल असं त्यांनी नेमणुकीनंतर म्हटलंय.

अवकाश तंत्रज्ञान ही खूप खर्चिक गोष्ट असल्याचं ते मान्य करतात. ते करताना त्यांनी त्यावरचा उपायही सांगितलाय. अवकाश कार्यक्रमांकडे उद्योग म्हणून पहायला हवं. तसं केलं तर अवकाश तंत्रज्ञानात गुंतवणूक वाढेल. पर्यायाने हे क्षेत्र उद्योग म्हणून उभं राहिल. व्यवसाय आणि नफा यांची सांगड घालत अवकाश तंत्रज्ञानामधे व्यावसायिक उपक्रम विकसित करण्यावर भर द्यायला हवा असं त्यांनी एनआयएला सांगितलंय.

अमेरिकेतली नासा ही जगातली आजची आघाडीची अवकाश संशोधन संस्था आहे. त्यात मोठ्या प्रमाणात गुंतवणूक होत असते. त्यांचं बजेटही तसंच आहे. त्यामुळेच या संस्थेचे अवकाश कार्यक्रम, तंत्रज्ञान हे त्याच दर्जाचं असतात. भारतातही त्या दृष्टीने प्रयत्न व्हायला हवेत. लोकांनी गुंतवणुकीसाठी पुढे यायला हवं. त्यासाठी अवकाश संशोधनाकडे नव्या दृष्टिकोनातून पहायला हवं असं डॉ. सोमनाथ यांना वाटतंय.

हेही वाचा: 

ती १५ मिनिटं ठरवणार आपल्या चांद्रयानाचं भवितव्य

विज्ञानदिनी ना सीवी रमण यांचा जन्मदिन, ना स्मृतिदिन

चंद्रावर पहिलं पाऊल कोण ठेवणार यावरुन वाद झाला होता

पुरामुळे वाहन खराब झाल्यास बेसिक विमा काही कामाचा नाही

स्टीफन हॉकिंगः आयुष्यभर खुर्चीत बसून उलगडलं अवकाशातलं गूढ