निकाल लागला पण शिक्षणातल्या अभिनव कल्पनांचं काय?

११ ऑगस्ट २०२१

वाचन वेळ : ५ मिनिटं


नुकताच दहावी-बारावीच्या निकाल लागलाय. पण त्यातून आपण काही तरी शिकणार की नाही, अभिनव कल्पना शिक्षणप्रक्रियेत आणणार की नाही? की गेल्या ५० वर्षांपासून सुरू असलेली ‘री’च पुन्हा ओढणार आहोत? भविष्यात परीक्षा या एकमेव साधनावर अवलंबून राहून चालणार नाही. तर नावीन्यपूर्ण संकल्पना विचारात घेऊन मूल्यमापनाचं नवं मॉडेल निर्माण करणं महत्त्वाचं ठरणार आहे.

कोरोनासारख्या आपत्तीमुळे गेली दीड वर्ष संपूर्ण सामाजिक प्रक्रियाच उद्ध्वस्त झालेली आहे. कोरोनाच्या महामारीचा परिणाम सर्वच क्षेत्रांवर जसा झाला आहे त्यापेक्षा थोडा अधिक शिक्षणाच्या प्रक्रियेवर झाला आहे.

शैक्षणिक प्रक्रियेशी संपूर्ण देशाच्या विकासाची प्रक्रिया जोडली गेलेली असते. त्यामुळे त्याबद्दल आपल्याला विशेष गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरज आहे. कोरोनाचा परिणाम गरीब-श्रीमंत, सशक्त-अशक्त, सुशिक्षित- अशिक्षित अशा सर्वच स्तरांवर, सर्व वयोगटावर सर्व क्षेत्रांवर झालेला दिसून येत आहे.

हेही वाचा: डिसले गुरुजींकडून आपली शिक्षणव्यवस्था काय शिकणार?

विद्यार्थ्यांच्या यशाला अर्थही

प्रत्येकाच्या मनावर एक प्रकारची दहशत, भीती, अस्थिरता, निराशा, नकारात्मकता या सर्वांची पकड घट्ट होत असतानासुद्धा शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या मूल्यमापनात भगीरथ प्रयत्न करून दहावी आणि बारावीचे निकाल शास्त्रोक्त पद्धतीचा अवलंब करून लावलेले आहेत. विद्यार्थ्यांनी जे काही कमी-जास्त प्रयत्न केलेले असतील किंवा आहेत त्याला समाजाने दाद दिलीच पाहिजे, कौतुक केलं पाहिजे. असं अपेक्षित असताना समाजातील प्रत्येक व्यक्ती या मुलांना नकारात्मक पद्धतीने प्रतिसाद देत आहे.

वास्तविक, ही समाजाची फार मोठी चूक आहे. विद्यार्थ्यांचा निकाल हा संकलित नोंदपत्रिका, सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन, काही प्रमाणामधे संकलित मूल्यमापन या शिक्षणाला मान्य असलेल्या शैक्षणिक प्रक्रियेतून लागलेला आहे. या प्रत्येक प्रक्रियेमधे विद्यार्थ्यांचे प्रयत्न, अभ्यास, कष्ट, जिद्द या सर्व गोष्टी सामावलेल्या आहेत. त्यामुळे विद्यार्थी निश्चितपणे कौतुकास पात्र आहेत.

जे यश त्यांना मिळालेलं आहे ते अनावधानाने मिळालेलं नाही. त्याला निश्चित काही तरी अर्थ आहे, महत्त्व आहे आणि आधारही आहे. या निकालावर त्यांची पुढील कारकीर्द अवलंबून आहे. किंबहुना विद्यार्थ्यांची मानसिकताही त्यावर अवलंबून आहे याचा विचार करून आपण सर्वांनी या विद्यार्थ्यांचे अभिनंदन करूयात, कौतुक करूयात!

चिंतनासोबत विचारमंथनही हवं

यश मोठ्या प्रमाणात आहे, यशाची गुणवत्ता ही भव्य आहे. कदाचित ही गोष्ट भविष्यकाळामधे समाजाची गुणवत्ताही उंचावेल, असा अंदाज बांधायला किंवा अपेक्षा व्यक्त करायला हरकत नाही. बारावीच्या विद्यार्थ्यांनी गेल्या दोन वर्षांमधे काय झालं याचा विचार न करता भविष्यकाळात काय घडणार आहे, याचं चिंतन आणि विचारमंथन करायला हवं.

आपल्याला जे काही यश मिळालेलंय त्यामुळे हुरळून जाणं विद्यार्थ्यांच्या किंवा पालकांच्या दृष्टिकोनातून योग्य नाही. मिळालेल्या यशात सातत्य टिकवणं हे फार मोठं आव्हान प्रत्येकापुढे असतं. तसं ते विद्यार्थ्यांपुढे आहे, विद्यार्थ्यांचा साकल्याने विचार करणार्‍या पालकांपुढे आहे, विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणार्‍या अध्यापकांपुढे आहे; त्याचप्रमाणे विद्यार्थ्यांबरोबर समाजाचा विचार करणार्‍या शासनापुढेही आहे.

हेही वाचा: ब्रेन ड्रेनपेक्षा विघातक आहे वेल्थ ड्रेन!

कोरोनानं धडा शिकवलाय

भविष्यकाळात आपल्याला नेमकं काय करायचं आहे याचा विचार विद्यार्थी, आई-बाबा यांनी अभ्यासपूर्ण पद्धतीने करण्याची ही खरी वेळ आहे. विद्यार्थ्यांना मिळालेल्या गुणांवर कोणताही निर्णय न घेता शैक्षणिक प्रक्रियेमधे कोणकोणते अभ्यासक्रम आहेत, भविष्यकाळामधे कोणत्या अभ्यासक्रमाला अधिक महत्त्व असणार आहे, त्या अभ्यासक्रमामधून गेल्या दोन वर्षात ज्या उणिवा समोर आल्या आहेत त्यावर मात कशी करता येईल याचा विचार करून विद्यार्थ्यांनी आणि पालकांनी निर्णय घेण्याची गरज आहे.

कोरोनाने आपल्याला काही गोष्टींची उणीव आहे, हे दाखवून दिलंय. त्यात प्रामुख्याने योगा आणि ध्यानधारणेचा शिक्षणप्रक्रियेत नसलेला समावेश ही उणीव प्राधान्याने समोर आली आहे. सोबतच आर्थिक साक्षरतेचा अभाव, व्यवसाय सुरू करण्यासंबंधी अजिबात नसलेलं मार्गदर्शन, कृतिशील पद्धतीने विचार करण्याची क्षमता, वैचारिक प्रगल्भता, भावनिक-शारीरिक आणि मानसिक अक्षमता, नैराश्य, द्वेष, आव्हानं, अपयश या गोष्टी पचवण्याची ताकद या सर्वांचा विचार करून आपल्या पाल्याला कोणता अभ्यासक्रम निवडायचा याचा निर्णय पालकांनी घेण्याची गरज आहे.

त्यासाठी समुपदेशनाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. प्रत्येक पालकाने आपल्या पाल्याची अ‍ॅप्टिट्यूड टेस्ट करून त्या टेस्टच्या आकलनासंबंधी तज्ज्ञांशी चर्चा करून त्यांचं मार्गदर्शन घेणं याला शास्त्रीय आधार आहे. त्यामुळे याचा विचार करून मगच पुढचा निर्णय घेतला पाहिजे.

नुसती नकारात्मकता नको

बारावीचा निकाल जाहीर झाल्यानंतर काही जणांनी त्या निकालावर टीका केलेली दिसून आली. यामधे काही माध्यमांचाही समावेश आहे. मात्र, हे वागणं सपशेल चुकीचं आहे, असं माझं मत आहे. दहावी आणि बारावीची परीक्षा ऑफलाईन व्हावी, यासाठी समाजातले काही घटक प्रयत्न करत होते तेव्हा ही मंडळी, राजकारणी, समाजातले तथाकथित शिक्षणतज्ज्ञ, सामाजिक कार्यकर्ते मूग गिळून गप्प बसले होते.

त्यावेळीच सर्वांनी विद्यार्थ्यांच्या ऑफलाईन परीक्षा घेण्यासंबंधी प्रयत्न केले असते, उठाव केला असता तर या सर्व विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या प्रक्रियेतून योग्य न्याय मिळाला असता. आज त्याच्याविषयी नकारात्मक भूमिका मांडणं, टीका करणं हे पूर्णतः चूक आहे. आजघडीला जे घडलेलं आहे त्याचं स्वागत करून त्यातून चांगलं काय घडवता येईल याचा विचार करण्याची गरज आहे.

हेही वाचा: ऑनलाईन शिक्षणाचा ध्यास घेणाऱ्या शिक्षकांना ‘नितळी’च म्हणायला हवं

मूल्यमापनाचं नवं मॉडेल हवं

दहावी आणि बारावीच्या निकालांवरून आपल्याला एक गोष्ट लक्षात आली आहे की, मूल्यमापनासाठी परीक्षा या एकमेव साधनावर अवलंबून राहणं योग्य नाही. मूल्यमापनाची वेगवेगळी साधनं आपल्याला तयार केली पाहिजेत.

केवळ शाळेने किंवा कॉलेजनं मूल्यमापन करणं हे एकमेव अस्त्र न वापरता आई-वडलांनी, समवयस्क मित्रांनी, समाजातल्या आजूबाजूच्या लोकांनी, शैक्षणिक संस्थांनी अशा सर्वांनी विद्यार्थ्यांचं मूल्यमापन करण्याची एक नवीन प्रक्रिया आपल्याला निर्माण करावी लागेल, उभी करावी लागेल. याबद्दल विचार करण्याची वेळ आता आली आहे.

शिक्षणाच्या प्रक्रियेमधे संशोधनाला अजिबात महत्त्व नाही, कृतिशीलतेला कुठेही स्थान नाही, श्रमाला काहीही किंमत नाही याविषयी शिक्षणाच्या प्रक्रियेतून परीक्षेशिवाय विद्यार्थ्याला कशा पद्धतीने अनुभव देता येतील, कशा पद्धतीने त्याने केलेल्या काहींचं मूल्य ठरवता येईल याविषयी शासनाने शिक्षणक्षेत्रात काम करणार्‍या अधिकारी व्यक्तींना, परदेशात कार्यरत असलेल्या काही मूल्यमापन प्रक्रियांना, इंटरनेटच्या माध्यमातून राबवल्या जाणार्‍या नावीन्यपूर्ण संकल्पनांना विचारात घेऊन मूल्यमापनाचं नवं मॉडेल निर्माण करणं हे सर्वांत महत्त्वाचं काम आहे.

शिक्षणातल्या अभिनव कल्पनांचं काय?

आपण पुन्हा जुनी पाठ्यपुस्तकं ऑनलाईन माध्यमातून मुलांना शिकवण्याचा खटाटोप करत आहोत, हे कितपत योग्य आहे? अजूनही संपूर्ण शैक्षणिक प्रक्रिया ऑनलाईनच्या माध्यमातून पुस्तक शिकवण्याकडेच वळलेली आहे. वेगळा विचार करायला कुणी तयारच नाहीये.

शासनाने सेतू अभ्यासक्रम तयार करून वेगळं काय केलंय? पुन्हा तीच पुस्तके आणि अभ्यासक्रम विद्यार्थी, शिक्षकांच्या माथ्यावर मारण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. आपण यातून धडा घेणार की नाही, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

दहावी-बारावीच्या निकालांनी आपण काही तरी शिकणार की नाही, अभिनव कल्पना शिक्षणप्रक्रियेत आणणार की नाही? नाहीतर गेल्या ५० वर्षांपासून सुरू असलेली ‘री’च पुन्हा ओढणार असू तर त्याचा काहीही उपयोग होणार नाही. भविष्यात कोरोनासारखी दुसरी एखादी आपत्ती आली तर पुन्हा पहिले पाढे पंचावन्न या पद्धतीने आपण काम करत राहू. समाजाच्या हिताच्या दृष्टीने ते योग्य नाही.

हेही वाचा: 

कशी करायची ई-लर्निंग प्लॅटफॉर्मची निवड?

कोरोना वायरसबद्दल मुलांशी आपण कसं बोलायचं?

राष्ट्रीय कन्या दिन :  तारा मनाच्या का मूक होऊ लागल्या?

कोरोनाच्या या काळात आपल्याला विचित्र स्वप्नं का पडतात?

( लेखक ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ आहे)