एप्रिल फूलच्या निमित्ताने फेक न्यूज समजून घेऊया

०१ एप्रिल २०२०

वाचन वेळ : ७ मिनिटं


आज एप्रिल फूल. इतरांना मूर्ख बनवण्याचा दिवस. पण आज सोशल मीडियाच्या जमान्यात हे मूर्ख बनवणं फेक न्यूजमधून अत्यंत गंभीर आव्हान बनलं आहे. या खोट्या बातम्यांनी आज कोरोनाच्या भीतीत भर पाडलीय. नको नको ते उपाय लादले जात आहेत. म्हणून आताच्या भीतीदायक वातावरणात एप्रिल फूलच्या निमित्ताने अनर्थ घडू नये म्हणून फेक न्यूज समजून घेऊया.

सोशल मीडियामुळे प्रत्येक सामान्य माणूसही पत्रकाराची भूमिका बजावू लागलाय. पण त्याच वेळी सोशल मीडियामुळे फेक न्यूजचं आव्हान संपूर्ण जगासमोर उभं ठाकलंय. त्यातूनच दीड दोन वर्षांपूर्वी धुळे जिल्ह्यातल्या साक्री तालुक्यात राईनपाडा इथे चार गरिबांना आपले जीव गमवावे लागले हाते. ही एकच घटना नाही, अशा अनेक घटना आपल्या घडल्या आहेत.

कोरोनामुळे फेक न्यूजना ऊत

त्या टाळण्यासाठी सोशल मीडियातल्या प्रत्येक चमत्कारिक किंवा चकित करणाऱ्या बातमीविषयी मनात शंका येणं, हा पहिला उपाय आहे. त्याची खात्री करून घेणं ही दुसरी पायरी आहे. एखादी बातमी किंवा माहिती फॉरवर्ड करणाऱ्याला बिनधास्त त्या बातमीचा स्रोत विचारणं आवश्यक असतं. प्रश्न विचारला म्हणून फॉरवर्ड करणाऱ्याला अपमान वाटता कामा नये. उलट त्याने स्रोत सांगितला पाहिजे. खात्रीशीर स्रोत सांगता न आल्यास शंकेला वाव राहतो.

मुख्य प्रवाहातली पत्रकारिता ‘वॉच डॉग’ म्हणजे द्वारपाल सिद्धांतावर चालते. वार्ताहर बातमी देतो. उपसंपादक, वृत्तसंपादक आणि संपादक द्वारपालाची भूमिका निभावतात. सोशल मीडियात द्वारपाल नावाची संकल्पनाच नाही आणि शक्यही दिसत नाही. म्हणून काहीही पुढे ढकललं जातं.

कोरोनाच्या बाबतीतही अशाच चित्रविचित्र बातम्या सोशल मीडियावर फॉरवर्ड केल्या जात आहेत. मुंबईतील काही विशिष्ट भागात जाण्यास बंदी, काही भाग दोन दिवसांत लष्कराच्या ताब्यात देणार, सगळेच भाग बंद राहणार, विशिष्ट समाजाच्या लोकांनी भारतात कोरोना आणला, कोरोना टाळण्यासाठी मध्यरात्री हळद टाकून चहा प्या आणि एखाद्याच्या नावानं चांगभलं म्हणा, जन्माला आल्या आल्या एका मुलीने कोरोनाविषयी केलं भाष्य अशा फेक न्यूज सोशल मीडियावर गेल्या काही दिवसांत वायरल झाल्या. 

हेही वाचा : कोरोना वायरसही आपल्यासारखा स्त्री-पुरुष भेदभाव करतो का?

फेक न्यूज म्हणजे काय?

`इंटरनेट किंवा अन्य माध्यमांमधून खोट्या माहितीच्या आधारावर आपल्या राजकीय विचारांनी इतरांना प्रभावित करण्यासाठी किंवा विनोदाच्या स्वरूपात प्रसारित केली जाणारी बातमी म्हणजे फेक न्यूज (खोटी बातमी) होय.` या आशयाची केम्ब्रिज शब्दकोशात फेक न्यूजची व्याख्या आहे. 

परंतु राजकीय विचारधारेबरोबरच चमत्कार, अंधश्रद्धा, एखाद्या व्यक्तीची, जातीची, धर्माची, प्रांताची अथवा राष्ट्राची बदनामी किंवा टिंगलटवाळी करण्यासाठी फेक न्यूज प्रसारित केल्या जातात. आर्थिक किंवा व्यावसायिक हितसंबंध जोपासण्यासाठीदेखील फेक न्यूजचा आधार घेतला जोता. 

फेक न्यूजचे प्रकार कोणते?

उपहास किंवा विडंबन (Satire or Parody) या हेतूने काही माहिती पुढे सरकवली जाते. पण त्यातला उपहास किंवा विडंबन न कळल्यास हीच माहिती किंवा बातमी खरी असल्याचं भासू लागचं. कोरोनाच्या बाबतीत असे विनोद होऊ लागले आहेत, अशा विनोदांचा उद्देश वाईट नसला तरी ते जीवघेणे ठरू शकतात.

चुकीची जुळवाजुळव (False Connections) बातमीचं शीर्षक किंवा फोटो ओळी आणि प्रत्यक्ष बातमी आणि फोटोत फरक असतो. त्यातून चुकीचं असलं तरी फक्त शीर्षकच बातमी म्हणून वायरल होते. उदाहरणार्थ, एखाद्याचा नैसर्गिक मृत्यू झाल्यास अंत्ययात्रेच्या छायाचित्राची ओळ कोरोनाबाधिताची अंत्ययात्रा, अशी चुकीची केली जाऊ शकते.

दिशाभूल करणारी माहिती (Misleading Content) एखादा विषय चर्चेत आणण्यासाठी किंवा एखाद्या व्यक्तीच्या प्रसिद्धीसाठी दिशाभूल करणारी माहिती बातमीच्या स्वरुपात समोर येते. महामारीच्या वेळी मदतीच्या नावाखाली सोशल मीडियात काय काय फिरतं, हे तपासायला हवं.

चुकीचे संदर्भ (False Context) खऱ्या माहितीला चुकीचे संदर्भ जोडून तयार केलेली खोटी बातमी. काही बाहेरचे लोक आले असून ते मुलं पळवत आहेत, अशी अफवा पसरवली गेली. राईनपाड्यात खरोखर बाहेरच लोक आले होते. पण ते मुले पळवणारे नव्हते. बिचारे पोटापण्यासाठी वणवण फिरणारे होते.             

तोतयागिरी (Imposter Content) एखाद्या खऱ्या घटनेला किंवा प्रसंगाला भोंदूगिरी किंवा तोतयागिरीचा आधारा देऊन तयार केली जाणारी बातमी.

उदाहरणार्थ, एका मुलीने जन्मताच कोरोनावर भाष्य केलं. ही फेक न्यूज अशी होती, `अभी अभी जानकारी मिली है कि ग्राम नागेलाव वाया पीसांगन जिला अजमेर में एक बालिका का जन्म हॉस्पिटल में हुआ. बालिका ने जन्म लेते ही बोली कि भारत में जो कोरोना वायरस संक्रमण फैला हुआ है उसके बचाव के लिए भारत के प्रत्येक नागरिक को अपने दाएं पैर के अंगूठे के नाखून पर हल्दी का लेप मेहंदी की तरह लगाना है. इससे कोरोना का संक्रमण समाप्त हो जाएगा. सभी नागरिक सकुशल रहेंगे. यह कहकर बालिका की उसी समय मृत्यू हो गई. यह देखकर अस्पताल के डॉक्टर भी आश्चर्यचकित हो गए.` मध्यरात्रीचा चहा, हे सुद्धा याचेच उदाहरण आहे.

बनावट माहिती (Fabricated Content) एखाद्या व्यक्ती किंवा संस्थेला हानी पोहचविण्याच्या उद्देशाने तयार केलेली शंभर टक्के बनावट बातमी.

हे कोरोना स्पेशलही वाचा : 

युद्धात जिंकणाऱ्या अमेरिकेला कोरोना का हरवतोय?

कोरोना कुटुंबातलं सातवं पोरच इतकं वात्रट कसं निघालं?

तैवान कोरोना डायरी ३ : भीतीच्या सावटातही शिस्त विस्कटली नाही

लॉकडाऊनः कोकणात हापूस घरातच पडून, युरोपात फळं खायला मिळेनात

फेक न्यूज कशी ओळखायची?

स्रोताचा विचार करा (Consider the Source) आपल्याला ही माहिती किंवा बातमी कुठल्या स्रोतामधून आली आहे, याचा सर्व प्रथम विचार करावा. मुख्य प्रवाहातील प्रसारमाध्यमांतून आली नसल्यास अन्य वेबसाईट, व्यक्ती किंवा संस्थेची विश्वासर्हता लक्षात घ्यावी.

लेखक कोण आहे? (Check the author) संबंधित माहितीचा किंवा बातमीचा निर्माता किंवा लेखक कोण आहे? त्याची विचारसरणी काय आहे आहे? ते परिचित व्यक्तिमत्व आहे का? त्याची विश्वासर्हता किती आहे? याच्यावरून बातमीची सत्यता लक्षात येण्यास मदत होऊ शकते किंवा बातमी मागचा उद्देशही कळू शकतो.

माहिती पलीकडची माहिती शोधा (Read Beyond) एखादी माहिती आपल्याकडे आल्याआल्या तिची सत्यता पडताळण्यासाठी त्यासंदर्भातील अधिकची किंवा त्याच्या पलीकडची माहिती शोधली, तरी खरी परिस्थिती लक्षात येऊ शकते.

अन्य स्रोताद्वारे खात्री करा (Supporting Source) संशयास्पद माहितीचा मूळ स्रोत माहीत असला तरी त्याचा उद्देश आपल्याला माहीतच असेल असे नाही. त्यामुळे दुसऱ्या एखाद्या स्रोतामधून खात्री करता येऊ शकते.

तारखेची पडताळणी करा (Check the Date) आपल्याकडे आलेली माहिती ताजी आहे का? हे पाहणं महत्वाचं असतं. जुनी माहिती किंवा बातमी आत्ताची असल्यासारखी व्हायरल केली जाते. वास्तविक ती माहिती कालसुसंगत नसते. 

विनोद तर नाही ना? (Is it joke?) एखादी माहिती आपल्याकडे आल्यानंतर बिटविन द लाईन्स समजून घेतली पाहिजे. मतितार्थ लक्षात घ्यायला हवा. विनोद म्हणून तर ती माहिती शेअर करण्यात आली नाही ना? हे समजून घेतले पाहिजे.

आपले पूर्वग्रह तपासा (Check your biases) एखादी व्यक्ती, संस्था किंवा राजकीय पक्षाबाबत आपले पूर्वग्रह असतात. ते दूषित असू शकतात. अशांशी संबंधित माहिती समोर आली की आपण स्वत:लाच विविध अंगानी प्रश्न विचारले पाहिजेत.

तज्ञाला विचारा (Ask the experts) एखाद्या गंभीर विषयाबद्दलची माहिती असल्यास आणि त्याबाबत आपल्याला काही शंका असल्यास संबंधित विषयातील तज्ज्ञांकडून खात्री करायला हवी. किंवा त्याचा सल्ला घ्यायला हवा. तरच त्याबाबत अंमल करावा किंवा ती माहिती फॉरवर्ड करावी.

हेही वाचा : लॉकडाऊनः कोकणात हापूस घरातच पडून, युरोपात फळं खायला मिळेनात

फॉरवर्ड करणाऱ्याची जबाबदारी मोठी

सर्वात महत्वाचं म्हणजे फेक न्यूजच्या निर्मात्यापेक्षा फॉरवर्ड करणारा अधिक महत्वाचा असतो. कारण निर्माता कुठल्या तरी हितसंबंधांतून किंवा विशिष्ट हेतू डोळ्यासमोर ठेऊन अशी माहिती किंवा बातमी तयार करतो. त्यामुळे फॉरर्वड करणाऱ्यांनी अधिक जबाबदारीने वागणं शहाणपणाचं ठरचं.

त्यासाठी सोशल मीडियावर आपल्यापर्यंत आलेल्या आणि स्रोत माहीत नसलेल्या माहितीबाबत आधी आपण स्वत:च शंका घेतली पाहिजे. शंका आल्यास वर उल्लेख केलेल्या विविध मार्गांचा अवलंब केला पाहिजे. अनेक वेबसाईट याबाबत फॅक्ट चेकिंगचं काम करतात.

विविध वृत्तपत्रांत याबाबत कॉलम असतात. न्यूज चॅनलवर ‘रिॲलिटी चेक’, ‘बातमीचा पंचनामा’, ‘व्हायरल ट्र्रूथ’ अशा विविध नावांनी कार्यक्रम असतात. तेही उपयुक्त ठरू शकतात. या आधारावरही काही महाभाग बनावट बातम्या तयार करतात. फेक न्यूजचा खुलास करण्यासाठी प्रारंभी फेक न्यूज न्यूज चॅनलवर दाखविली जाते. नंतर त्यातला खोटारडेपणा उघड केला जातो. काही जण मात्र प्रारंभीचाच फेक न्यूजपुरताच भाग कट करून वृत्तवाहिनीच्या नावाने बातमी म्हणून व्हायरल करतात. अशा वेळी संबंधित वृत्तवाहिन्याच्या अधिकृत वेबसाईटवरून किंवा थेट संपर्क साधून पडताळणी करता येते.

प्रत्येकाने स्वतःचे पूर्वग्रह तपासावेत

दुसऱ्या विचारसरणीसंदर्भात किंवा एखाद्या जातीधर्माबाबतची दिशाभूल करणारी किंवा टिंगलटवाळी करणारी माहिती फॉरवर्ड करणं, हे पूर्णत: आपल्या स्वत:च्या विचारणीवर किंवा पूर्वग्रहांवर अवलंबून असतं. विचार संकुचित असल्यास दुसऱ्या विचारसरणीबाबतची किंवा जातीधर्माबाबतची खोटी बातमी आपण सहज पुढे ढकलतो.

कधीकधी हे न कळतही होते. स्वत:च्या विचारसरणीची अथवा जातिधर्माची टिंगलटवाळी करणारी बातमी आपण वाचून सोडून देतो की पुढे पाठवतो? हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वत:ला विचारला, तरीही फेक न्यूजचं वास्तव कळू शकेल.

एका पाहणीनुसार बहुतांश जणांना वाटतं की आपल्याला फेक न्यूज कळू शकते. पण बऱ्याच जणांना फेक न्यूज ओळखता येत नाही, ही वस्तुस्थिती आहे. फेक न्यूजसंदर्भात विविध विद्यापीठं आणि संस्थांचे अहवाल आणि शोधनिबंध उपलब्ध आहेत.

हेही वाचा : जय शेंडुरे: कोरोना आणि ट्रम्प प्रशासनाला पुरुन उरणारा रांगडा कोल्हापूरकर

दोन वर्षांची कैद होऊ शकते

फेक न्यूजसंदर्भात कायदेशीर कारवाईलाही सामोरं जावं लागू शकतं. भारतीय दंडसंहितेच्या कलम १८८, २६९, २७०, ५०५(२), आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियमाच्या कलम ५२, ५४ आणि ५६, तसंच तसेच माहिती व तंत्रज्ञान अधिनियमाच्या कलम ४३, ६६ सी आणि ६६ डी अंतर्गत गुन्हा दाखल होऊ शकतो. 

कोरोनासंदर्भातील फेक न्यूजबाबत भारतीय दंडसंतेचे २६९, २७०, २७१ या कलमांतर्गतदेखील गुन्हे दाखल होऊ शकतात. या गुन्ह्यासाठी सहा महिने ते दोन वर्षांपर्यंतची शिक्षा आणि दंड अथवा शिक्षा आणि दंड दोन्ही ठोठावले जाऊ शकतात.

फेक न्यूजची तक्रार कुठे कराल?

याबाबत पोलिस स्वत: जनजागृती करत आहेत. सायबर पोलिस बारकाईने फेक न्यूजवर लक्ष ठेऊन आहेत. कुणाला फेक न्यूज आढळल्यास त्याबाबत जवळच्या पोलिस ठाण्याशी किंवा cybercrime.gov.in या संकेतस्थळामधून साबर पोलिसांशी संपर्क साधू शकता. तक्रार नोंदवू शकता.

कोरोनाबाधितांची ओळख जाहीर करणं, हेदेखील संतापजनक आहे. खोट्या माहितीच्या आधारावर एखाद्या व्यक्तीला किंवा कुटुंबाला कोरोना झाल्याची फेक न्यूज वायरल करणं, हे तर अतिशय विकृत मनोवृत्तीचं लक्षण असू शकतं.

एकूणच समाजस्वास्थासाठी फेक न्यूज घातक ठरू शकते. पण आपण तिला रोखूही शकतो. म्हणूच कोरोनासारख्या महामारीच्या काळात सामान्य नागरिक म्हणूनही आपल्यावर मोठी जबाबदारी आहे.

हेही वाचा : 

सोशल कसलं, हे तर दिल्ली डिस्टन्सिंग!

कोविड-१९ आजारावर औषध नसताना पेशन्ट बरं कसं होतात?

कोरोनाला रोखण्यासाठी तैवानकडून आपण काय शिकलं पाहिजे?

किराणा दुकानातून आपण कोरोनाला घरी नेण्यापासून कसं वाचू शकतो?