कोरोनाची तिसरी लाट येणार की केवळ चर्चा होणार?

०३ ऑक्टोबर २०२१

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


कोरोनाचा संसर्ग कमी होत असल्यामुळे महाराष्ट्र सरकारने शाळा आणि धार्मिक स्थळं खुली करण्याचा निर्णय घेतलाय. पण अनेकजण तिसर्‍या लाटेची भीती व्यक्त करतायत. वास्तविक सिरो सर्वेची आकडेवारी आणि झालेलं लसीकरण पाहता बहुसंख्य लोकांमधे अँटिबॉडी विकसित झालेली आहे. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर तिसरी लाट येण्याची शक्यता धूसर बनलीय.

कोरोना प्रसारकाळात दीर्घकाळ बंद राहिलेल्या शाळा आणि इतर सार्वजनिक जागा सुरू करण्याचा महाराष्ट्र सरकारचा निर्णय गरजेचा होता. ऑगस्ट महिन्यामधे महाराष्ट्रातल्या तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या टास्क फोर्सने शाळा सुरू करायला विरोध दाखवला होता, तेव्हाच जनआरोग्य अभियानामार्फत पत्रक काढून ही भूमिका अशास्त्रीय असल्याचं निदर्शनास आणून दिलं होतं.

गेल्या जवळपास दोन वर्षांपासून शाळा बंद ठेवल्यामुळे मुलांचं शैक्षणिक नुकसान होण्याबरोबरच शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य बिघडलंय. अंगणवाड्या, शाळा बंद केल्यामुळे तिथं मिळणारा शिजवलेला पूरक आहार बंद झालाय. घरी कोरडा शिधा दिला जात असला तरी तो मुलांच्या वाट्याला येईलच याची हमी नसते.

गरीब स्तरातल्या मुलांमधलं कुपोषण वाढलेलं दिसून आलंय. या वाढीव कुपोषणामुळे त्यांच्यात टीबीचं प्रमाण वाढण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. शाळा सुरू केलेल्या त्यांना आणि कुटुंबीयांना होणारा कोरोनाचा धोका याच्याशी या सर्व नुकसानीची तुलना करायला हवी.

मुलांमधे प्रौढ लोकांइतकीच लागण

आयसीएमआरने केलेल्या चौथ्या ‘सिरो सर्वे'च्या जुलैच्या शेवटी प्रसिद्ध झालेल्या निष्कर्षातून भारतात सरासरी ६७ टक्के जनतेमधे कोरोनाची लागण होऊन गेली असल्याचं स्पष्ट झालं होतं. म्हणजेच या लोकांच्या रक्तामधे अँटिबॉडीज तयार झाल्या होत्या. सहा वर्षांवरच्या मुलांमधेही लागणीचं प्रमाण जवळपास तेवढंच आहे.

याचाच अर्थ शाळा बंद ठेवूनही शालेय वयोगटातल्या लागणीचं प्रमाण प्रौढ लोकांइतकंच आहे. कोरोनाच्या लागणीचं मुलांमधे प्रमाण प्रौढ लोकांइतकंच असलं आणि ० ते १४ वयोगटातल्या मुलांचं एकूण लोकसंख्येतलं प्रमाण  २६ टक्के असलं तरी सरकारी आकडेवारीनुसार कोरोनाने दगावलेल्या मुलांचं प्रमाण एकूण कोरोना मृत्यूंच्या ०.५ टक्केही नाही.

आपला अनुभवही या आकडेवारीशी जुळतो. बहुसंख्य मुलांना कोरोना लागणीमुळे कोणताही त्रास होत नाही, लक्षणं दिसत नाहीत. गंभीर कोरोना आजाराचं प्रमाणही त्यांच्यात अत्यंत कमी आहे; तर मृत्यूचं प्रमाणही नगण्य आहे. शाळा सुरू केल्या नसतानाही मुलांमधे प्रौढ लोकांइतकीच लागण होत असेल तर मग शाळा बंद ठेवून होणारं मुलांचं शैक्षणिक, सामाजिक, मानसिक महाप्रचंड नुकसान लक्षात घेता आता यापुढे शाळा बंद ठेवणं सामाजिक आरोग्य विज्ञानाशी विसंगत ठरलं असतं.

हेही वाचा: तुम्हाला कोरोना फेक न्यूज रोगाची लागण झालेली नाही ना?

रोगप्रतिकारक शक्ती वाढतेय

दुसरीकडे राज्यातच काही भागात योग्य काळजी घेऊन अनेक शाळा यापूर्वीच सुरू झाल्या असून त्यांचा अनुभवही नकारात्मक नाही, याचीही नोंद घ्यायला हवी. पुण्या-मुंबईमधे अलीकडे झालेल्या सिरो सर्वेमधे ८० टक्के लोकांच्या रक्तात अँटिबॉडीज सापडलेल्या आहेत. म्हणजेच ८० टक्के लोकांमधे प्रतिकारशक्ती तयार झालेली आहे.

असं असलं तरी राज्यासह देशात सध्या कोरोनाच्या तिसर्‍या लाटेची शक्यता चर्चेत आहे. पण कोरोनाची दुसरी लाट अतिप्रचंड असूनही वर म्हटल्याप्रमाणे त्यात लहान मुलांमधे गंभीर आजार, मृत्यू यांचं प्रमाण अत्यंत कमी होतं. आताही तिसरी लाट आली तरी ती दुसर्‍या लाटेसारखी मोठी नसेल. कारण दुसर्‍या लाटेच्या आधी फक्त २४ टक्के जनतेमधे कोरोना लागण झाल्यामुळे कोरोना विरोधी प्रतिकारशक्ती आली होती; तर हे प्रमाण जून-जुलैमधे ६७ टक्क्यांवर पोचलं होतं.

आता हा आकडा ७० टक्क्यांपेक्षा जास्त असेल. कारण आजार पसरतो कसा? तर प्रतिकारशक्ती नसलेल्या माणसाच्या शरीरामधे विषाणू शिरतात आणि तिथं त्यांची संख्या वाढते आणि तिथून ते पुढे व्यक्तीच्या शरीरात जातात. पण जेव्हा अशा बहुसंख्य व्यक्तींमधे रोगप्रतिकारक शक्ती तयार असेल तर त्यांच्या शरीरात विषाणूंची वाढ होणं, त्यांची नवी पिढी तयार होणं आणि दुसर्‍या लोकांना त्याची लागण होणं ही प्रक्रियाच थांबते.

विषाणूचा प्रसार वेगाने होण्यासाठी किंवा लाट येण्यासाठी रोगप्रतिकारक शक्ती नसलेला मोठा समाज असणं गरजेचं असतं. दुसर्‍या लाटेच्या सुरवातीला अशी स्थिती होती. पण आता तशी स्थिती नाही. आता लसीकरणामुळे आणि अनेक जणांना कोरोना होऊन गेल्यामुळे वेगाने विषाणूसंसर्ग होण्याला मर्यादा येणार आहेत. त्यामुळे मोठी तिसरी लाट येण्याची शक्यता आता कमी आहे.

कोरोनाची शक्यता म्हणून शाळा बंद?

लहान मुलांमधे कोरोनामुळे मल्टिसिस्टीम इन्फ्लेमेटरी सिंड्रोम हा गंभीर आजार होऊ शकतो, हे खरं आहे; पण अशा मुलांचं प्रमाण अत्यंत कमी आहे. हा धोका टाळण्यासाठी लहानपणापासून होणारा मधुमेह, अतिरिक्त वजन, काही गंभीर आजार-आरोग्य प्रश्न असणार्‍या मुलांना सध्या शाळेत पाठवू नका, असं पालकांना सांगता येईल.

कितीही काळजी घेतली तरी शाळेत मुलांना लागण होण्याची शक्यता आहेच. या लागणीपासून त्यांना स्वतःला आजार होण्याची शक्यता नसली तरी त्यांच्यापासून घरातल्या ज्येष्ठ व्यक्तींना आणि मधुमेह असलेल्यांना लागण होण्याची शक्यता आहे. पण आतापर्यंत अशा लोकांपैकी बहुसंख्य लोकांना लागण होऊन गेली आहे किंवा त्यांना प्राधान्याने लस मिळाली आहे. त्यामुळे हे कारणही शाळा बंद ठेवायला संयुक्तिक ठरणारं नाही.

हेही वाचा: कोरोना कुटुंबातलं सातवं पोरच इतकं वात्रट कसं निघालं?

लहान मुलांच्या लसीबद्दल संभ्रम

काही जणांनी लहान मुलांची लस आल्यावर त्यांच्यामधे वेगानं लसीकरण करून मगच शाळा उघडाव्यात, असं मत मांडलं होतं. जागतिक आरोग्य संघटना किंवा भारतातल्या बालआरोग्य तज्ज्ञांची संघटना यांनी मुलांचं लसीकरण होणं, ही शाळा उघडण्याची पूर्वअट ठेवलेली नाही.

आयसीएमआरचे प्रमुख बलराम भार्गव यांनी मध्यंतरी शिफारस केली होती की, पूर्वतयारी करून शाळा उघडायला प्राथमिक शाळांपासून सुरवात करावी. लहान मुलांसाठीची लस यायला आणखी काही महिने आहेत. त्याचं पुरेशा प्रमाणात उत्पादन होऊन सर्व मुलांना दोन डोस देण्याचं काम पूर्ण करायला पुढचे काही महिने लागतील. तोपर्यंत शाळा बंद ठेवणं संयुक्तिक ठरणारं नाही.

विकसित देशांत शाळा सुरू करण्यापूर्वी मुलांचं लसीकरण ही पूर्वअट ठेवलेली नाही, हेही लक्षात घ्यायला हवं. इंग्लंडमधे लहान मुलांसाठी लस वापरायला परवानगी असूनही फक्त १२ ते १७ वयोगटातल्या विद्यार्थ्यांना ही लस दिली जातेय. मुळात लहान मुलांना कोरोनाची लस द्यावी की नाही यावर तज्ज्ञांचं एकमत नाहीय. बहुसंख्य विकसित देशांनी लॉकडाऊनचे दिवस वगळता बहुतांश वेळा शाळा सुरू ठेवल्या आहेत.

तज्ज्ञ संस्थांच्या मार्गदर्शिका

शाळा चालवताना घ्यायच्या काळजीबद्दल तपशिलात मार्गदर्शिका निरनिराळ्या तज्ज्ञ संस्थांनी दिल्या आहेत. त्यामुळे सुयोग्य मापदंड पाळून आणि पूर्वतयारी करून अंगणवाड्या आणि शाळा लवकरात लवकर सुरू करणं आवश्यकच आहे. तिथला पूरक आहारही सुरू करायला हवा. शाळा सुरू करताना, चालवताना घ्यायच्या काळजीबद्दल मार्गदर्शिका सार्वजनिक आरोग्यशास्त्राच्या आधारे बनवायला हव्यात.

उदाहरणार्थ शाळा सुरू करताना सर्व शिक्षक, इतर कर्मचारी यांचं लसीकरण पूर्ण झालेलं असलं पाहिजे. शाळा निर्जंतुक करण्याची गरज नाही. कितीही काळजी घेतली तरी एरोसोल या मार्गाने लागण होऊन काही मुलांना कोरोना आजार होण्याची शक्यता आहे; पण त्याचं खापर मुख्याध्यापकांवर किंवा एखाद्या शिक्षकावर फोडून त्यांच्यावर कारवाई करणं हे प्रकारही टाळलं पाहिजे.

हेही वाचा: कोरोना रोखण्यासाठी डिग्लोबलाइज होणं ही तर आपली घोडचूक ठरेल

तिसरी लाट केवळ चर्चेपुरती

आजची एकंदर स्थिती पाहता मोठ्या तिसर्‍या लाटेची शक्यता कमी असली तरी डेल्टा व्हेरियंट वेगाने पसरला किंवा तसा एखादा वेरियंट तयार झाला तर मात्र काळजी वाढू शकते. कारण या वेरियंटची प्रसारक्षमता अधिक आहे. अल्फा वेरियंटच्या ती दीडपट आहे. डेल्टा वेरियंटपासून सध्या दिल्या जाणार्‍या लसी ४० ते ५० टक्के लोकांनाच संरक्षण देतात. त्यामुळे तिसर्‍या लाटेची शक्यता राहणार आहे.

आज जरी रोगप्रतिकारशक्ती असलेले किंवा अँटिबॉडीज विकसित झालेल्यांची संख्या मोठी असली तरी ती नसलेल्या मोठ्या लोकसमूहात जर या वेरियंटचा शिरकाव झाला; तर त्याची ठिणगी इतकी प्रभावी आहे की, त्यामुळे भडका उडू शकतो. पण ही शक्यता फार कमी आहे.

वेल्लोर इथल्या ख्रिस्तियन मेडिकल कॉलेजच्या विषाणूतज्ज्ञ आणि साथरोगतज्ज्ञ गंगादीप कांग यांनीही तिसर्‍या लाटेची शक्यता कमी असल्याचं मत व्यक्त केलंय. जयप्रकाश मुलिवल यांच्यासारखे विषाणूतज्ज्ञही सांगताहेत की, ८० टक्के लोकांमधे रोगप्रतिकार शक्ती विकसित होईल तेव्हा कोरोना पँडेमिक न राहता एंडॅमिक होईल; म्हणजेच ती साथ राहणार नाही. इतकंच नाही तर त्यांनी तिसरी लाट ही आता लोक चर्चेपुरतीच राहील, असंही म्हटलंय.

त्यांच्या आणि इतर तज्ज्ञांच्या मते, कोरोनाच्या महामारीमधे ८० टक्के पेक्षा जास्त जनतेत प्रतिकारशक्ती आली की हर्ड इम्युनिटी येऊन साथ संपू लागेल. म्हणजेच उर्वरित २० टक्के लोकांमधे प्रतिकारशक्ती निर्माण झालेली नसली तरी त्यांना आपोआप संरक्षण मिळतं.

कोरोनानं मरायचं की उपाशी?

तिसर्‍या लाटेची भीती बाळगून दैनंदिन व्यवहार आणि व्यापार,उद्योग बंद ठेवून बसण्याची गरज आता संपली आहे. तरीही सर्व काही खुलं झाल्यानंतर काही प्रमाणात बाधितांचा आकडा वाढू शकतो हे गृहित धरून उपाययोजनांच्या पातळीवर तयार राहणं यातच सुज्ञपणा आहे.

आज राज्यात आणि देशात लसीकरणही मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. दुसरीकडे जेवढ्या लोकांना या विषाणूची बाधा होते तेवढ्या लोकांमधे रोगप्रतिकारशक्तीही तयार होते, हेही लक्षात ठेवलं पाहिजे. शेवटी विषाणूची लागण होणं हे एक प्रकारचं नॅचरल इम्युनायजेशनच असतं. मात्र त्याची किंमत मोठी चुकवावी लागते.

भारतातल्या आकडेवारीनुसार, १० लाख जणांना लागण झाली तर त्यातल्या सुमारे  ४०० जणांचा मृत्यू झालेला आहे. याउलट १० लाख जणांना लस टोचल्यास एकाला मृत्यू येतो. थोडक्यात नैसर्गिक रोगप्रतिकारशक्ती तयार होणं हे ‘महागडं’ आहे. पण शेवटी तो निसर्गचक्राचा एक भाग आहे. त्याचा फटका मोठा बसत असल्याने आपण लसीकरणाच्या माध्यमातून कृत्रिम मार्ग निवडतो, की ज्याची फार मोठी किंमत चुकवावी लागत नाही.

नैसर्गिक लागणीतून होणारी प्रतिकारशक्ती आणि लसीकरणातून तयार होणारी प्रतिकारशक्ती या सर्वांचा विचार करता तिसरी लाट येण्याची शक्यता फार कमी आहे. त्यामुळे ‘कोरोनानं मरायचं की उपाशी मरायचं’, या लोकभावनांची दखल घेत दैनंदिन व्यवहार पूर्ववत करणं महत्वाचं ठरणार आहे.

हेही वाचा: 

कोरोनानंतर आपण वेगळ्याच जगात असणार आहोत

एकदा बरं झाल्यानंतर पुन्हा कोरोनाचा संसर्ग होतो का?

कोविड-१९ आजारावर औषध नसताना पेशन्ट बरं कसं होतात?

कोरोना वायरसः मोदींनी कुणाकडून घेतली जनता कर्फ्यूची आयडिया

विलगीकरण कक्षात डॉक्टर काय करतात, मुंबईची पत्रकार सांगतेय स्वानुभव

(दैनिक पुढारीच्या बहार पुरवणीतून साभार)