अ. भि. गोरेगावकर स्कूल : खूप सारं शिकवणारी ‘शिकणारी शाळा’

२२ जानेवारी २०२१

वाचन वेळ : ८ मिनिटं


गोरेगावची अ. भि. गोरेगावकर इंग्लिश स्कूल ही शाळा. मुलांकडून फक्त अक्षरांचीच नाही तर समतेची बाराखडीही शाळा मुलांना शिकवते. आजच्या शिक्षणाच्या बाजारत अशी शाळा असणं ही खरोखर आश्चर्य वाटावं अशी गोष्ट आहे. पण अशक्य वाटावं अशी नाही.  ‘शिकणारी शाळा ‘अभि’रंग’ आणि ‘शिकणारी शाळा बालरंग’ ही ती दोन पुस्तकं वाचूनही शाळेचा बराच अंदाज येतो.

एकूण शिक्षण क्षेत्रातलं आजचं बाजारूपण, दिशाहिनता, मराठी माध्यमांच्या शाळांना आलेली अवकळा. एकेकाळी ध्येयवादातून काढलेल्या पण आता परवडत नसतानाही या शाळा टिकवण्याची धडपड करणारे अपवाद वगळता काळाच्या बरोबर बदलायला हवं याचा बहाणा करत स्वतःहून बाजारूपणाला शरण जाणारे प्रवाहपतित संस्थाचालक. शिक्षकांच्या प्रेरणेची आणि समजाची काळजी वाटावी अशी अवस्था.

हे सगळं मुकाट बघत स्पर्धेत मूल टिकलं पाहिजेच्या अजिजीपोटी प्रवेश शाळेत पण भरपूर फिया घेणाऱ्या क्लासेसवर अवलंबून राहणारे पालक. आणि या सगळ्यात भरडून निघणारी, कोवळ्या वयातली हक्काच्या, नैसर्गिक निर्मळ आनंदाला मुकणारी मुलं. हे आजचं नव नित्य म्हणजे न्यू नॉर्मल आहे.

या स्थितीशी झुंजणारे हाताच्या बोटावर मोजता येणारे दुर्मिळ प्रयोग आपल्याला कुठं तरी दिसतात. मात्र सर्वसामान्य शहरात, वस्तीत, सर्वसामान्य अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याच्या अटींत हे प्रयोग करणं दमछाक करणारं तर अनेकदा अव्यवहार्य ठरतं.

या दिशादर्शक प्रयोगांना सामावून, तज्ञांचं मार्गदर्शन घेऊन, समाजातल्या अनेक संस्था, व्यक्तींची मदत घेऊन, आपल्या स्थापनेपासूनच्या इतिहासाशी, ध्येयाशी बांधीलच नव्हे, तर ते ध्येय अधिक विकसित करत, नव्या आव्हानांना पुरून उरणारी, शिक्षणाचा नित्य आनंदोत्सव करणारी सर्वसामान्य शाळा मुंबईच्या उपनगरात असू शकते हे आश्चर्य वाटावं असं आहे.

शाळेवरची दोन पुस्तकं

आश्चर्य वाटावं असं पण अशक्य वाटावं असं नाही. ही शाळा आहे गोरेगावची अ. भि. गोरेगावकर इंग्लिश स्कूल आणि तिला नंतर जोडलेले घटक डोसीबाई जीजीभॉय बालविहार आणि डोसीबाई जीजीभॉय प्राथमिक शाळा. ही शाळा मी अनेकदा पाहिलीय. तिचे चालक माहीत असल्याने ती वेगळी असणार हे अपेक्षित होतं. पण ती एवढी वेगळी असेल याचा खरोखरच अंदाज नव्हता. तो आला या शाळेवरची दोन पुस्तकं वाचून. ‘शिकणारी शाळा ‘अभि’रंग’ आणि ‘शिकणारी शाळा बालरंग’ ही ती दोन पुस्तकं.

पुस्तकांचं संपादन केलंय शाळेच्या माजी विद्यार्थिनी आणि आपल्याला पत्रकार आणि लेखिका म्हणून परिचित असलेल्या वैशाली रोडे यांनी. तर ती प्रकाशित केलीयत ग्रंथाली प्रकाशनाने. शाळेला पंच्याहत्तर वर्ष पूर्ण झाली. त्यानिमित्ताने शाळेच्या वाटचालीचा परिचय करुन देणारी ही पुस्तकं आहेत.

शाळा चालवणारे विविध घटक संस्थाचालक, शिक्षक, माजी विद्यार्थी हे यातल्या प्रकरणांचे लेखक आहेत. ही लेखन प्रक्रिया बरीच सामुदायिकही आहे. त्याविषयी संपादकांनी सुरूवातीला लिहिलंय. अशी पुस्तकं आशय दमदार असतानाही अनेकदा घटनांची जंत्री होतात. तसं इथं झालेलं नाही. त्याचं श्रेय संपादकांना द्यावं लागेल. ही पुस्तके रोचक आणि वाचनीय आहेत. कथा कादंबरीसारखी आपण ती वाचत जातो. कधी संपली ते कळतही नाही.

हेही वाचा : डिसले गुरुजींकडून आपली शिक्षणव्यवस्था काय शिकणार?

पाऊणशे वर्षातला सहाशे पानांचा आशय

इथंच अजून एक सांगतो. दुसरं पुस्तक ‘शिकणारी शाळा बालरंग’ हे छोट्या मुलांच्या पालकांना आपल्या मुलांच्या शिक्षणात लक्ष घालण्यासाठी एक खूप उपयुक्त मार्गदर्शिका आहे. आपल्या संपर्कातल्या अशा पालकांना ते वाचण्यास जरूर प्रवृत्त करावं. ही दोन्ही पुस्तकं सर्वसामान्य वाचकांना मूल्यसमृद्ध करतातच. पण शिक्षक, पालक आणि कार्यकर्ते यांच्यासाठी ती हस्तपुस्तिकाही ठरू शकतात.

दोन्ही पुस्तकं मिळून सुमारे पावणे सहाशे पानांतला आशय. तोही पाऊणशे वर्षांतल्या खूप साऱ्या घडामोडींवर, प्रयोगांवर बेतलेला. एका लेखात संक्षेपाने नोंदवणं मला कठीण आहे. तरीही, या पुस्तकांतून आढळलेली, मला अधोरेखित करावीशी वाटलेली काही वैशिष्ट्यं, मुद्दे एक झलक म्हणून खाली नमूद करत आहे.

रोमांचकारी पार्श्वभूमी

शाळेच्या संस्थेचं नाव ‘दि शिक्षण मंडळ, गोरेगाव’. तिचे विद्यमान अध्यक्ष आणि शाळेचे माजी विद्यार्थी विजय नाईक यांनी ‘शिकणारी शाळा ‘अभि’रंग’ या पुस्तकाच्या प्रारंभी केलेल्या निवेदनात शाळेच्या स्थापनेमागची प्रेरणा, भूमिका, जपलेली मूल्यं, आव्हानं सांगिलीयत.

निवेदनाची सुरवातच अशी आहे, ‘पातकर गुरुजींनी शाळा सुरू केली ते वर्ष होतं १९४०. त्यानंतर दोन वर्षांत दि शिक्षण मंडळाची अधिकृत नोंदणी झाली आणि १९४२ मधे ऑक्टोबरला अ. भि. गोरेगावकर इंग्लिश स्कूलच्या इमारतीचं उद्घाटन झालं. ध्येयवादाने प्रेरित झालेल्या गोरेगावकरांनी स्वतःच्या हातांनी, श्रमदानाने या इमारतीच्या विटा रचल्या होत्या. ही एकाकी आकस्मिक घटना नव्हती. तो काळ म्हणजे भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामाचं निर्णायक आणि रोमहर्षक पर्व होतं.’

हे रोमहर्षक पर्व आकारास येण्याआधी बरेच संघर्ष होऊन गेलेत. त्यांची नोंद करताना महात्मा फुले यांनी १८८२ ला हंटर कमिशनसमोर तर नामदार गोखले यांनी १९११ ला प्रांतिक सरकारांसमोर ‘सरकारी खर्चाने सर्वांना समान आणि मोफत प्राथमिक शिक्षणाची’ केलेली मागणी, त्यास समाजातल्या वर्ण-वर्ग श्रेष्ठींकडून झालेला विरोध यांचं विवेचन ते करतात. 

पुढे महात्मा गांधींच्या प्रेरणेने १९३७ ला वर्ध्याला काँग्रेसने घेतलेली शिक्षण परिषद,  तिच्यात ‘शालेय शिक्षण सार्वत्रिक, सक्तीचं, मोफत, स्वतंत्र बुद्धीला आणि वैज्ञानिक वृत्तीला वाव, त्याचबरोबर श्रम आणि प्रत्यक्ष कृतीला प्रतिष्ठा देणारं, मातृभाषेतून दिलं जाणारं’ असलं पाहिजे ही स्वीकारली गेलेली भूमिका यांची नोंद आहे.

इंग्रजांच्या विरोधात लढ्याची धामधूम सुरू असतानाच देशाच्या भावी रचनेविषयीची स्वातंत्र्य चळवळीने जाहीर केलेली ही भूमिका अ. भि. गोरेगावकर इंग्लिश स्कूलच्या संस्थापनेमागची रोमांचकारी प्रेरणा आणि आणि पार्श्वभूमी असल्याचं विजय नाईक नमूद करतात.

हेही वाचा : ऑनलाईन शिक्षणाचा ध्यास घेणाऱ्या शिक्षकांना ‘नितळी’च म्हणायला हवं

समतेची बाराखडी

शाळा उभारतानाचे पातकर गुरुजी आणि त्यानंतर प्रभू सर यांचे प्रयत्न, कष्ट प्रचंड होते. काळ मात्र प्रेरणादायी होता. हा काळ सरल्यानंतर त्याच प्रेरणेने दीर्घकाळ टिकलेल्या फार कमी शाळा आहेत. अ. भि. गोरेगावकर शाळेचं ते वैशिष्ट्य आहे. प्रेरणादायी काळ संपल्यानंतरही शाळेचं रसरशीतपण संपलं नाही.

दयानंद प्रभू हे त्यात मुख्य. पातकर गुरुजींनंतर प्रदीर्घ काळ शाळेचे मुख्याध्यापक राहिलेल्या प्रभू सरांचे कर्तृत्व, शाळेसाठीचे कष्ट आणि मूल्यांप्रतिची दक्षता इतकी थोर की ‘प्रभू सरांची शाळा’ म्हणूनच ती ओळखली जाऊ लागली. ‘अभि’रंगमधल्या विविध प्रकरणांत त्यांच्याविषयी काही ना काही उल्लेख येतो. पातकर गुरूजींनी रचलेल्या विटांचा पाया अधिक मजबूत करण्याचं पुढचं काम प्रभू सरांचे. प्रभू सरांनी असे काय केले, याची काही उदाहरणे बघू.

शिक्षणातील नव्या धारणा, नवे शोध अजून यायचे होते, अशा काळात प्रभू सरांनी भोवतालच्या शाळांमधे चाले, ती वहिवाट आपल्या शाळेत मोडली. एका इयत्तेच्या गुणवत्तेप्रमाणे तुकड्या असत. म्हणजे ‘अ’ पासून ‘फ’पर्यंत तुकड्या असल्या तर सर्वात हुशार मुले ‘अ’ मधे, त्या खालोखाल ‘ब’ आणि सगळ्यात कमी गुण मिळालेली मुले ‘फ’ मधे.

‘अभि’त ही रचना नव्हती. प्रत्येक तुकडीत विविध गुणवत्तेचे समान स्तर राहतील अशा रितीने मुलांचं वाटप केलं जातं. हुशार मुलांचे पालक यावरुन तक्रार करत. पण प्रभू सर नमले नाहीत. समाजातल्या वंचितांना सर्वांच्या बरोबरीने वागवण्याच्या तत्त्वावर ते ठाम राहिले. आपली भूमिका सांगूनही ज्यांना पटत नाही, त्यांना ते आपल्या मुलांना दुसऱ्या शाळेत घालावे, असा पर्याय देत.

आरक्षणाचा हट्ट

घटनेतला सामाजिक न्याय आरक्षण रुपाने प्रत्यक्षात शाळेत यायला अजून अवकाश होता. त्या आधीच प्रभू सरांनी मागासवर्गीयांना १० टक्के जागा अग्रहक्काने मिळण्याचा नियम शाळेत लागू केला. महानगरपालिकेच्या शाळेतून जी मुले शाळेत येत त्यांच्यासाठीही अशीच १५ टक्क्यांची व्यवस्था सरांनी केली. म्हणजे एकूण राखीव जागा झाल्या २५ टक्के. आजही मानसिक पातळीवर अनेकांना पचत नाही ती गोष्ट त्या काळात सरांनी केली.

खुल्या स्पर्धेत टिकण्याइतकी गुणवत्ता असलेल्या आरक्षणपात्र विभागांतल्या उमेदवारांना जाणीवपूर्वक आरक्षित गटातच घालण्याची खटपट व्यवस्थापनाची असते. प्रभू सरांनी आपल्या शाळेत खुल्या गटात स्पर्धा करण्याची मुभा सर्वांना ठेवली. आरक्षित गटातली मुलेही गुणवत्तेनुसार खुल्या गटात निवडली जात. नंतर आरक्षणाची प्रक्रिया सुरू होई. स्त्री-पुरुष समानतेबद्दल सर दक्ष असत. नकळतपणे ‘द गर्ल इज क्राइंग’ म्हटलं जातं. तिथे जाणीवपूर्वक ‘द बॉय इज क्राइंग’ म्हणत जा, असं सर सांगत.

ओढावली बड्या मंडळींची नाराजी

प्रवेश आणि नोकरी गुणवत्तेवर, वशिल्याने नाही हा नियम सर्वसामान्यांसाठी असतो. पण समाजातले नामवंत, सत्ताधारी राजकारणी, संस्थेचे विश्वस्त हे त्यास अपवाद असतात. हा शिरस्ता सार्वत्रिक आहे. प्रभू सरांच्या शाळेत मात्र हे चालत नाही. मृणालताई गोरेंना आपल्या लेकीच्या प्रवेशासाठी रांगेतच उभं राहावं लागलं. अनेक बडी मंडळींची नाराजी त्यासाठी शाळेने पत्करलीय. हा वारसा आजही जपला जातो.

शाळेचे माजी विद्यार्थी असलेल्या माजी मंत्र्यांच्या, तसेच शाळेला लाखो रुपये मदत केलेल्यांच्या शिफारशी शाळेने विनम्रपणे नाकारल्यात. याचा ताण येतो हे आताचे विश्वस्त मोकळेपणाने कबूल करतात. पण आपल्या भूमिकेपासून ही मंडळी ढळत नाहीत.

हेही वाचा : मांग महारांच्या दुःखाविषयी, सांगतेय मुक्ता साळवे

अर्जुनाशी केलेली तुलना

प्रभू सरांचे वारसदार तेवढेच मजबूत असल्याने शाळेची प्रभू सरांनंतरची वाटचाल तेवढ्याच ताकदीची, सृजनशील राहिलीय. वारसदारांची वृत्ती कळावी, याचं एक उदाहरण देतो. विजय नाईकांच्या निवेदनाचा आधी उल्लेख केला आहे. त्यात ते आठवी-नववीत त्यांच्या वर्गात असलेल्या अर्जुन या दलित विद्यार्थ्याची आणि स्वतःची तुलना करतात. अर्जुनचे विषयांतले प्रावीण्य नमूद करतात. हा हुशार विद्यार्थी परिस्थितीपायी पुढे जात नाही.

खूप वर्षांनी त्याला खंगलेल्या अवस्थेत ते पाहतात. त्यांचं मन विषण्ण होतं. नंतर त्याचा अकाली मृत्यू होतो. आज ते व्यथित होऊन लिहितात  ‘अर्जुनची प्रतिभा उमलण्याआधीच का कोमेजून विकीर्ण झाली? माझ्या आणि त्याच्या बुद्धिमत्तेत कणभरही फरक नव्हता. फरक होता तो केवळ कौटुंबिक पार्श्वभूमीचा आणि जातीचा. हा प्रश्न, ही स्मृती अनेकदा मनाला टोचत राहते.’

गिरीश सामंतांची शाळा

प्रेरणादायी वातावरणात घडलेले पातकर गुरुजी, त्या काळाचेच उत्पादन असलेले, मात्र काळ बदलूनही त्याच मूल्यांवर ठाम राहिलेले प्रभू सर आणि आज प्रेरणादायी वातावरण पूर्ण विलयाला गेले असताना नाईकांसारख्या प्रभू सरांकडून वारसा घेतलेल्या त्यांच्या विद्यार्थ्यांचे संस्थेत असणे आणि आजही काही टोचण्याइतकी त्यांची संवेदना ताजी असणं हा या शाळेची पुढची वाटचाल न खोळंबता अधिक गतिमान होण्याचा पाया आहे, असं मला वाटतं.

शाळेची आताची ओळख गिरीश सामंतांची शाळा अशीही केली जाते असा उल्लेख पुस्तकात एके ठिकाणी आहे. त्यांचे वडील प. बा. सामंत हे शाळा उभारणीच्या प्रारंभीच्या फळीतले. संस्था चालकांचे सुपुत्र म्हटले की हल्ली आपल्या डोळ्यासमोर एक वेगळी, नकारात्मक प्रतिमा येते. एकेकाळच्या ध्येयवादी संस्थाचालकांच्या पुत्रपौत्रांची पुढे ती संस्था जहागीर झाल्याचे दृश्य आपल्याला नवे नाही.

अशावेळी गिरीश सामंत वगैरे या संस्थेच्या चालकांची मुलं आज जे करताना दिसतात, ते फ्क्त त्यांचं निरलस कार्यकर्तेपण असते. वृत्तपत्रांतून शिक्षणधोरणाविषयी ते लिहीत असतात किंवा या पुस्तकातही त्यांनी आव्हानं म्हणून तसंच इतरत्रही लिहिलंय त्यातून आणि मुख्य म्हणजे इतरांच्या लिखाणातून त्यांच्या व्यवहाराचे, मार्गदर्शनाचे उल्लेख येतात, त्यातून शिक्षण क्षेत्रातले ते अभ्यासक कार्यकर्ते आहेत, हे पुढे येते. आणि असा कार्यकर्ता संस्थेचा कार्याध्यक्ष असणे ही खूप जमेची आणि महत्वाची बाब आहे.

लोकशाहीचा पराकोटीचा आदर

काय दृष्टीने व्यवस्थापन ही मंडळी करतात याची प्रचिती व्यवस्थापनाबद्दलच्या प्रकरणात त्यांनी जे लिहिलंय त्यावरुन येते. गिरीश सामंत लिहितात- ‘व्यवस्थापन हे केवळ योजना, कार्यालय किंवा कागदपत्रांचं नसतं. तर ते मानवी मनांचं, परस्परसंबंधांचं व्यवस्थापनही असतं. आपापले विचार आणि अनुभव घेऊन आलेल्या माणसांची मतभिन्नता मान्य करुन, एकमेकांची बलस्थानं आणि कमतरता लक्षात घेऊन, परस्परांना सतत माहिती देत-घेत आणि एकमेकांना विश्वासात घेऊन काम करणं आवश्यक ठरतं. तेच आम्ही करत गेलो.’

निर्णयप्रक्रियेविषयी पुढे ते लिहितात- ‘बहुमतापेक्षा आम्ही सहमतीने निर्णय घेणं महत्त्वाचं मानतो. त्यामुळे आतापर्यंत एकही ठराव मताला टाकण्याची  वेळ आली नाही. तात्त्विक मुद्दे किंवा संस्थेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्वाच्या विषयांवर मतभिन्नता असली, तर ती दूर होईपर्यंत इथे निर्णय होत नाहीत किंवा ते इतरांवर लादले जात नाहीत.’

अशा संस्था चालवणाऱ्या कुणाला आपण हे वाचून दाखवलं तर त्यांना हा लोकशाहीचा पराकोटीचा म्हणजे नको इतका आदर वाटेल किंवा अशाने संस्था चालतात का, गतीने निर्णय घ्यायला हे तत्त्व उपयोगाचं नाही, हे फारच आदर्श झाले, व्यवहारात हा आदर्श टिकत नाही असे शहाणपणाचे व्यवहारी सल्लेही ते देतील.

या दोन्ही पुस्तकांतून शाळेने जे घडवलं ते अमूर्त नाही. तो प्रत्यक्ष पुरावा आहे. हे घडवण्यामागे ही संस्थेतली लोकशाही, भिन्नमताचा नितांत आदर करणारी सहमतीची निर्णय प्रक्रिया खूप कामी आल्याचे दिसते. म्हणजेच तो केवळ आदर्श नव्हे, तर व्यवहाराची पूर्वअट आहे.

हेही वाचा : 

'बर्ड फ्लू'से डरने का नय!

ब्रेन ड्रेनपेक्षा विघातक आहे वेल्थ ड्रेन!

पाकिस्तानातल्या अस्थिरतेचं कारण काय?

त्यांच्या वर्णद्वेषाचा धिक्कार, आपल्या वर्णद्वेषाचा उदो उदो

इंटरनेटच्या समुद्रात गळ टाकून बसलेल्या हॅकर्सचं काय करायचं?

(‘आंदोलन शाश्वत विकासासाठी’ या मासिकाच्या जानेवारी २०२१ च्या अंकात पूर्वप्रकाशित)