दलित पँथरच्या घडण्या-बिघडण्याची चिकित्सा करणारं पुस्तक

२९ मार्च २०२२

वाचन वेळ : ९ मिनिटं


‘दलित पँथर’ ही दलितांची अस्मितादर्शक चळवळ तरुणाईच्या जागतिक उत्थापनाच्या पार्श्वभूमीवर जन्माला आली. पँथरच्या स्फोटाची कंपनं देशात आणि देशाबाहेरही पोचली. पण काहीच वर्षांमधे संघटनेट फूट पडली. दलित पँथरच्या निर्मितीला पन्नास वर्ष झाल्यावरही तिचा संदर्भ संपत नाही. हा प्रवास 'दलित पँथरः अधोरेखित सत्य' या पुस्तकातून अर्जुन डांगळे यांनी उलगडलाय.

दलित पँथर ही महाराष्ट्रातल्या सामाजिक-सांस्कृतिक-राजकीय प्रस्थापिताला हादरवणारी सत्तरीच्या दशकातली घटना होती, याबद्दल कोणाचंही दुमत असू नये. तिचा जन्म नक्की कोणत्या तारखेला झाला, तिचे जन्मदाते कोण, तिचं एकूण जीवनमान किती, तिने काय साधलं याबद्दल वेगवेगळी मतं असू शकतात. पण पँथरच्या स्फोटाची कंपनं देशात आणि देशाबाहेरही पोचली आणि ती कितीही अल्पजीवी असली तरी आज तिच्या निर्मितीला पन्नास वर्षे झाल्यावरही तिचा संदर्भ संपत नाही, हे विधान अधोरेखित करावंच लागेल.

दलित पँथरचा वस्तुनिष्ठ आलेख

अधोरेखित हा शब्द अर्जुन डांगळे यांच्या अलीकडेच लोकवाङ्मयने प्रकाशित केलेल्या पुस्तकातल्या शीर्षकाचा. ‘दलित पँथरः एक अधोरेखित सत्य’ हे त्यांच्या पुस्तकाचं नाव. याआधी पँथरवर बरंच लिहिलं गेलंय. तरीही त्यांना लिहिण्याची गरज का वाटली हे सांगताना ते म्हणतात- ‘सत्याचा अपलाप, अर्धसत्य, एकारलेपण असे काही दोष ‘दलित पँथर’चा कालपट मांडणाऱ्या लिखाणात दिसून आले.’ अर्थात, ते असं लिखाण करणाऱ्या सगळ्यांच्याच हेतूबद्दल शंका घेत नाहीत, जाणीवपूर्वक त्यांनी ते केलं असा त्यांचा आरोप नाही.

या चळवळीशी पहिल्यापासून संबंध असलेला एक लेखक-कार्यकर्ता म्हणून या त्रुटी दूर करुन पँथरच्या वाटचालीचा ‘वस्तुनिष्ठ आलेख’ नव्या पिढीसमोर मांडावा असा त्यांचा उद्देश या पुस्तकाच्या लिखाणामागे आहे. त्यांनी ज्यांच्या लिखाणातल्या त्रुटी अधोरेखित केल्या आहेत, तशा त्यांच्या या लिखाणाबाबतही पुढे त्यांच्यासारखाच चळवळीतला कुणी जुना कार्यकर्ता, अभ्यासक काही वेगळं अधोरेखित करेल. या प्रक्रियेचं डांगळे स्वागतच करतात.

दलित साहित्य चळवळीचा आढावा, दलित पँथरच्या स्थापनेआधीची स्थिती, सत्तरच्या दशकातली अस्वस्थता, युवक आघाडीची वाटचाल, साधना प्रकरण, वरळीची दंगल, दलित पँथरच्या फाटाफुटीचे विविध टप्पे, पँथरची बरखास्ती, सत्याच्या अपलापाचा पंचनामा हे या पुस्तकातल्या विवेचनाचे प्रमुख घटक आहेत. लेखकाने पुस्तकात ज्या गोष्टी अधोरेखित केल्या आहेत.

हेही वाचा: शाहू मोडक: एक दलित ख्रिश्चन हिंदूंचा देव बनला

कृतज्ञतेच्या तपशीलवार नोंदी

दलित पँथर ही घटना काही अचानक वीज पडल्यासारखी नाही. तशी ती दिसली तरी असं सामाजिक घटित स्वयंभू नसतं. तो चमत्कार नसतो. त्याच्यामागे एक घटनाक्रम असतो, प्रचलित वास्तव असतं, या वास्तवातल्या विचारविश्वाचे परस्परसंबंध उलगडता आले पाहिजेत, तरच त्याचं नीट आकलन होऊ शकतं, अशी अर्जुन डांगळेंची भूमिका आहे. त्यासाठी बुद्धाचा ‘प्रतीत्य समुत्पाद’ म्हणजे कार्यकारणभाव किंवा मार्क्सच्या परिभाषेत ‘डायलेक्टिस’ मदत करते, असंही ते नोंदवतात.

त्यांच्या या पुस्तकात त्यांनी याचा किती आणि कसा वापर केला, याबद्दल चर्चा होऊ शकेल. पण ही पद्धत त्यांनी मांडली ती सत्याच्या दिशेने प्रवास करायला खूप मदतकारक आहे, हे नक्की. पँथरच्या आधीची आंबेडकरोत्तर रिपब्लिकन पक्षातली फाटाफूट आणि प्रस्थापितता, बौद्ध तसंच दलित साहित्याच्या चळवळी, युवक आघाडीसारख्या संघटना, पँथरच्या नेत्यांची पार्श्वभूमी, त्यांच्यावर संस्कार करणारे वैचारिक प्रवाह, पँथरच्या युक्रांदसहित तमाम समाजवादी तसेच डाव्या संघटना, पक्ष, व्यक्ती या मित्रशक्ती यांची तपशीलवार नोंद डांगळेंनी या पुस्तकात केली आहे.

एवढी, अगदी वस्तीवार कार्यकर्त्यांची नावं ते का देत आहेत, असं एखाद्याला वाटू शकेल. पण ते म्हणतात त्याप्रमाणे एखादी चळवळ स्वयंभू नसते. तिला ज्ञात-अज्ञात असंख्य हात कारण असतात. लाल निशाण पक्षाच्या लोकांनी मेगॅफोन किंवा हॉल दिला, ही तशी किरकोळ गोष्ट. यापेक्षा मोठी मदत इतर अनेकांनी केलेली आहे. पण या छोट्या छोट्या थेंबांचं चळवळीच्या तळ्याला मोल असतं. वस्तुस्थिती आणि कृतज्ञता म्हणूनही ही नोंद या पुस्तकाचं केवळ लेखक म्हणून नाही, तर त्या चळवळीतले सुरवाती पासूनचे एक नेते म्हणून डांगळे घेतात, हे मला वृत्तीच्या दृष्टीने महत्वाचं वाटतं.

वाचकांसाठी संदर्भ उपलब्ध

या पुस्तकाचं दुसरं एक वैशिष्ट्य म्हणजे यातली परिशिष्टं. पुस्तकाची २० प्रकरणं आणि तेवढीच म्हणजे २० परिशिष्टं. एवढी परिशिष्टं देण्यात काय औचित्य हे ही संख्या पाहून वाटू शकतं. पण पुस्तक वाचताना त्यातल्या मुद्द्याचा पुरावा आणि त्याची संदर्भ चौकट कळायला या परिशिष्टांचा खूप उपयोग होतो.

लेखकाच्या निवेदनाची वस्तुनिष्ठता तपासायलाही ते मदतनीस ठरतात. उदा. दलित पँथरच्या ज्या जाहीरनाम्यावरुन फुटीचे चर खोलवर गेले, ती मूळ नामदेव ढसाळकृत पँथरची भूमिका आणि त्यावर राजा ढाले यांची ‘जाहीरनामा की नामाजाहीर’ ही टीका, त्यावरचं ‘सत्यचित्र’ मधे प्रसिद्ध झालेलं रमेश आवाड यांचं भाष्य जसं होतं तसं परिशिष्टात वाचायला मिळतं.

मूळ पुस्तकात लेखक त्यातली जी अवतरणं देतो त्यावरच एरवी सामान्य वाचकाला अवलंबून राहावं लागलं असतं. सगळेच काही संदर्भ शोधायला लायब्ररीत जात नाहीत. या संदर्भांची उपलब्धता असलेली लायब्ररी जवळ असावी लागते, हा आणखी एक भाग. त्यामुळे वाचकाला असे आयते संदर्भ लेखकाने उपलब्ध करुन दिलेत, हे खूप चांगलं झालं. वाचकाला आपली स्वतंत्र मतं बनवायलाही त्यांची मदत होते.

हेही वाचा: बहुजनांच्या पहिल्या वृत्तपत्राचा वारसा धुळीला

पँथरच्या स्थापनेची चर्चा

दलित पँथरची स्थापना कधी आणि कुणी केली, हा तिच्या स्थापनेपासूनचा गेली पन्नास वर्ष चाललेला वाद आहे. पँथरच्या प्रमुख नेत्यांनी यावरच आपली लेखणी, वाणी, कौशल्य आणि ताकद अधिक झिजवलीय. जो नेता यावर लिहितो, तोच याचा कसा संस्थापक आणि धुरीण होता, हे थेट आडवळणानं सिद्ध करत असतो.

कधी, कुणी स्थापन केली याचा शोध यथावकाश चालू राहावा, पण पँथरने काय साधलं, काय बिघडवलं, या साधलं-बिघडलं मधून पुढच्या चळवळीसाठी काय इशारे किंवा मार्ग मिळतात याची चर्चा प्रामुख्याने व्हायला हवी. ही चिकित्सा काही प्रमाणात डांगळेंनी केली आहे. मात्र त्यांनीही स्थापनेसंबंधीच्या तपशीलात त्यांच्या हेतुनुसार सत्याचा अपलाप दूर करण्यासाठी पुस्तकाची खूप पानं खर्च केली आहे. श्रेयशोधाची छाया सबंध पुस्तकभर जाणवत राहते.

लेखक स्वतः पँथरच्या स्थापनेपूर्वीपासून साहित्य चळवळीत सक्रिय आहेत. याच साहित्य चळवळीतून पँथरच्या निर्मितीची पार्श्वभूमी तयार झाली. प्रत्यक्ष पँथरच्या स्थापनेतले ते घटक राहिलेत. पण इतिहास नोंदवणाऱ्या पँथरच्या नेत्यांनी जाणते-अजाणतेपणी लेखकाच्या योगदानाची योग्य ती नोंद घेतली नाही, म्हणून लेखकाला आपली बाजू या पुस्तकातून मांडावी लागली. अशी बाजू मांडणं गरजेचं होतं. पण त्यासाठी इतकं लिहिणं गरजेचं होतं का, असं वाचकाला वाटू शकतं. असो.

डावललेल्यांच्या योगदानाचीही नोंद

डांगळेंचं एक वैशिष्ट्य नोंदवलंच पाहिजे. ते म्हणजे, मतभेद असलेल्या व्यक्तींचं म्हणणं त्यांच्याच शब्दात ते पूर्ण मांडतात. आपल्या सोयीनुसार त्यातली विधानं उचलत नाहीत, ही सत्यान्वेषणाची खरी पद्धत ते अवलंबतात. शिवाय त्यांच्याशी नीट न वागलेल्या, त्यांना मुद्दाम डावललेल्यांच्या योगदानाचीही ते योग्य ती नोंद घेतात. प्रशंसा करतात.

पँथरच्या या प्रमुख नेत्यांचा एक गुण मानायला हवा. एकमेकांना शह-काटशह, कठोर टीका, आरोप एवढे केल्यावरही त्यांचे वैयक्तिक मैत्र, परस्परांच्या कौटुंबिक अडीअडचणीला धावून जाण्याची वृत्ती कायम राहिली. डांगळेंनी नामदेव ढसाळांच्या पत्नी मल्लिका अमरशेख यांचं याला पुष्टी देणारं विधान पुस्तकात नमूद केलंय.

हेही वाचा: चळवळीच्या यशाचे मापदंड आज बदलतायत

प्रस्थापितांना घाम फोडणारी पँथर

७२ला जन्माला आलेल्या मूळ पँथरचा भराचा काळ अडीच वर्षांचा. ७७ला ती बरखास्त झाली हे धरलं तर पाच वर्षांचा. पुढे निराळ्या रुपात ती गटागटात चालू राहिली. मधेच रिपब्लिकन ऐक्यात एकटवटली. पुन्हा विस्कटली. या काळात नेतृत्वाचं स्खलन, मूळ चित्त्याचं कागदी होणं, विकले जाणं हे रुप त्रासदायक आहे. पण पहिल्या भराच्या काळात तिचा दरारा, ताकद याला तोड नव्हती.

विशी-तिशीतल्या या पँथर्सनी प्रस्थापिताला ललकारणं, अंगावर घेणं विलक्षण होतं. दलित अत्याचाराच्या घटना जिथे होतील, तिथं धावून जाणं, जात-सत्तेच्या ताकदीने वरचढ असलेल्या अत्याच्याऱ्यांची गचांडी धरणं, त्यांना दहशत बसवणं हे आता स्वप्नवत वाटतं. आर्थिक अभावग्रस्तता तरी बाबासाहेब आंबेडकरांनी निर्माण केलेली ज्वलज्जहाल अस्मिता, प्रेरणा, व्यवस्थाबदलाचा वैचारिक पाया, प्रस्थापिताला नकार यातून हा जोश येत होता.

शिवसेनेचा वाघ याच काळात डरकाळ्या फोडत होता. त्याची आयाळ धरण्याचं काम पँथर्सनी केलं. परिशिष्टात नवाकाळमधली एक बातमी डांगळेंनी दिली आहे. त्यात नामदेव ढसाळांच्या बाळ ठाकरेंना एकेरी संबोधून केलेल्या भाषणाची नोंद आहे. ढसाळ म्हणतात – 'याला अनेक जाहीर सभांतून मी आव्हानं दिलीत. हिंमत असेल तर मैदानात ये. परंतु बांबूला बांबू लावायची हिंमत नाही. तुला कशामुळे माज चढला होता मला माहीत आहे. ती गोठा विसरलेली वासरं आता इकडे परत आली आहेत. आता तुझ्या गमज्या बस झाल्या.'

पँथरच्या पूर्वी खूप बौद्ध मुलं शिवसेनेकडे आकर्षली गेली होती. शिवसैनिक बनली होती. ती आता शिवसेना सोडून पँथरमधे आलीत, हा संदर्भ इथं आहे. शिवसेनाप्रमुखांना या भाषेत ललकारणाऱ्या नामदेव ढसाळांचं पुढच्या काळात त्यांच्याशी झालेलं सख्य सुविदित आहे.

पँथरनं उठवलेली वादळं

आपण सुरवातीच्या जोशाबद्दल बोलतो आहोत. राजा ढाले तर वरताण होते. हिंदू देवदेवतांची, ग्रंथांची निर्भर्त्सना करणं हा त्यांचा नित्यक्रम होता. त्यांनी तर शिवाजी पार्कवर जाहीर गीतादहन केलं. सामान्य पँथर्स कार्यकर्तेही आपल्या पातळीवर अशीच भाषा आणि वर्तन करत होते.

पँथर्सची भाषा केवळ आक्रमक नव्हती, तर इतरांच्या श्रद्धांचा-मान्यतांचा अधिक्षेप करणारी होती. पण ती सहन केली जात होती. आज हे कठीण नाही; अशक्य बनलंय. त्यावेळच्या अन्य पुरोगामी चळवळी, नेते, त्यांचा समाजातला नैतिक अधिकार, प्रस्थापिताचे प्रतिनिधी असूनही शासकांच्या मनातली लोकशाही मूल्यांची बूज याला कारण आहे. आज हे राहिलेलं नाही.

स्वातंत्र्याच्या रौप्यमहोत्सवी वर्षानिमित्त काढलेल्या साधनेच्या विशेषांकातल्या ‘काळा स्वातंत्र्यदिन’ या लेखात राजा ढालेंनी राष्ट्रध्वजाबद्दल वापरलेली प्रक्षुब्ध भाषा आणि त्यावरुन उठलेलं वादळ याचा सविस्तर आढावा डांगळेंनी या पुस्तकात घेतलाय. त्यासंबंधात हा लेख साधनेत छापणाऱ्या अनिल अवचटांचा लेखही परिशिष्टात दिलाय.

या प्रकरणात साधनेच्या विश्वस्तांनी माफी मागितली, पण त्याचबरोबर एस. एम. जोशींसारख्या मोठा नैतिक अधिकार असलेल्या नेत्याने समाजाला प्रश्नही केला- राजाने या लेखात नमूद केलेल्या दलितांवरच्या अत्याचाराबद्दल आपण जाब देणार आहोत की नाही?

हेही वाचा: मी बंडखोर कसा झालो सांगतायत राजा ढाले

व्यापक एकजुटीचं स्वप्न भंगलं

५ फेब्रुवारी १९७४ला पँथर आणि डाव्या संघटनांचा दलित-कामगार एकजुटीचा प्रचंड मोर्चा सचिवालयावर काढण्यात आला होता. या ऐतिहासिक मोर्च्याची नोंद डांगळेंनी पुस्तकात घेतली आहे. त्यातल्या परिशिष्टात या मोर्च्याचा नवाकाळमधे आलेला सविस्तर वृत्तांत दिला आहे. त्यात कॉ. डांगेंनी सरकारबरोबरच न्यायालयालाही इशारा दिला होता – 'न्याय देण्याबाबत दृष्टिकोन बदलला नाही तर या हायकोर्टाच्या इमारतीचा एक दगडही शिल्लक राहणार नाही!' आजच्या कोर्टाने आणि शासनाने ही भाषा वापरणाऱ्या डांगेंना न्यायालयाच्या अवमानाचा आरोप लावून आत टाकलं असतं.

पँथरच्या आक्रमतेला इतर पुरोगामी चळवळींचं आणि सरकारच्या सौम्यपणाचं कोंदण मिळालं होतं, हे विसरता कामा नये. या व्यापक एकजुटीचं महत्व जाणण्यात ते व्हावं असं मनोमन वाटणाऱ्यांत नामदेव ढसाळ आघाडीवर होते. ते याच विराट मोर्च्यात म्हणतात – 'या घाणेरड्या देशात आजचा सोन्याचा दिवस दिसत आहे. कारण वर्षानुवर्ष भिंत बांधून दूर ठेवलेले दोन भाऊ आज एकत्र येत आहेत. ही एकजूट अभेद्य आहे आणि या नालायक काँग्रेस सरकारला ती मोडता येणार नाही. मुंबईचं राज्य यापुढे श्रमिक आणि दलित यांच्या इच्छेप्रमाणे चालणार.'

या मोर्च्याच्या आधी वरळी दंगलीनंतर पँथरसहित सर्व डाव्या, समाजवादी युवक आघाड्यांचा २१ जानेवारी १९७४ला मोर्चा निघाला होता. त्या मोर्च्याचं वर्णन करुन डांगळे म्हणतात – 'वर उल्लेखलेल्या दोन मोर्च्यांच्या वेळी जी भावना महाराष्ट्राच्या जनमानसात निर्माण झाली होती, तिच्यात जर सातत्य राहिलं असतं आणि ती गतिमान झाली असती तर महाराष्ट्राच्या राजकारणाला एक वेगळं वळण लागलं असतं आणि संयुक्त महाराष्ट्र समिती वेळी जे वातावरण होतं तसं निर्माण झालं असतं. पण वळण लागलं ते वेगळंच.'

अर्जुन डांगळेंची खंत खरीच आहे. नामदेव ढसाळांच्या एका सभेचा प्रसंग डांगळे नोंदवतात. ढसाळांचा भाषणातला मुद्दा होता – 'आपल्याला देवधर्मासंबंधी टिंगल टवाळी करायची नाही. तर, आपला लढा हा भाकरीसाठी आहे!' त्यावेळी राजा ढाले यांच्या कार्यकर्त्यांनी चक्क भाकरी आणली आणि ते म्हणाले – 'ही घ्या भाकर आणि भाषण थांबवा!' जाहीरनामा प्रकरणानंतर राजा ढालेंनी नामदेव ढसाळांना पँथरमधून काढायचं ठरवलं. काढलंही.  त्याआधीच नामदेव ढसाळांनी राजा ढाले आणि ज. वि. पवारांना पँथरमधून काढून टाकल्याचं घोषित केलं. हा पोरकटपणा, मस्ती की उद्दिष्टाविषयीची बेफिकिरी.

फुटीचं कारण विचारधारा?

वैयक्तिक उपजीविका, संघटनात्मक कामासाठीचा खर्च यातून होणारी कुचंबणा हा मोठा प्रश्न असतो. त्याची सहसा बाहेर चर्चा होत नाही. तोही आयाम इथं असावा. पण त्याची सोडवणूक करण्याची पद्धत तयार न होणं हा संघटनात्मक कमजोरीचाच भाग झाला. चळवळीसाठीच्या निधीचा वापर हा सामुदायिक मुद्दा असतो. ‘ज्याच्या हाती ससा तो पारधी’ असं झालं की चळवळीच्या सामुदायिकतेचं काही खरं नसतं. यातून येणाऱ्या ताणांना, विरोधांना मग अनेकदा वैचारिक मतभेदांचा मुलामा चढवला जातो.

पँथरच्या फुटीचं पहिलं कारण मार्क्सला मानणारे आणि शुद्ध आंबेडकरवादी या पँथरमधल्या दोन प्रवाहांचे मतभेद हे सांगितलं जातं. या मतभेदांच्या निरासाचा मंच काहीच नव्हता का? लोकशाही प्रक्रियेने चर्चा घडवून पर्यायी जाहीरनामा काढण्यासाठी संघटनात्मक निर्णयप्रक्रियेची काहीच पद्धत नव्हती का? नव्हती तर ती निर्माण का नाही केली? एवढं करुनही फूट झाली असती तर ते समजू शकतं. वास्तविक हे मतभेद एवढंच कारण नव्हतं. इतर तेवढीच किंबहुना अधिक महत्वाची कारणं होती.

हम करे सो कार्यशैली, नेतृत्व आणि श्रेयासाठीची स्पर्धा, कुरघोडी आणि या आधी नमूद केलेला निधीचा ताबा. पँथरमधली ही ऐतिहासिक फूट काही एकच नव्हती. पुढेही सातत्याने फुटी होत राहिल्या. पुढे झालेल्या या पँथर आणि रिपब्लिकन फुटींना काय मार्क्स-आंबेडकर विचारधारांविषयीचं मतभेद कारण आहेत? निवडणुकीतली युती कोणाशी करायची यावर होणाऱ्या फुटींचे आधार वैचारिक किंवा डावपेचात्मक भूमिकांपेक्षाही इतर राहिलेत.

हेही वाचा: ‘युगानयूगे तूच’: समग्र बाबासाहेबांकडे घेऊन जाणारी कविता

चळवळीला आलेली स्थितीशीलता

प्रस्ताव, चर्चा, सहमती किंवा बहुमताने निर्णय, त्याप्रमाणे कृती, तिचं मापन, पुन्हा चर्चा, नव्या समजाने नवा निर्णय ही लोकशाही प्रक्रिया आंबेडकरी नाही का? जे राजकारणातल्या हितसंबंधात गुंतलेले नाहीत, अशा आंबेडकरी समूहातल्या विद्वान, साहित्यिक, सामाजिक कार्यकर्ते अशांच्यातल्या मतभेदांचाही निरास का होत नाही?

अभिनिवेशाने प्रत्येकाने आपल्या फडातच दंड थोपटत राहण्याने पुढे जाता येत नाही. अर्जुन डांगळे याबाबत रास्तपणे म्हणतात – 'वर्षानुवर्ष आपण त्याच विषयांवर चर्चा करतो आहोत. दलित शब्द वापरायचा की नाही? १४ ऑक्टोबर की विजयादशमी? विपश्यना करायची की नाही? हे विषय आपण कधी संपवणार आहोत की नाही?'

डांगळेंच्या मते चळवळीला आलेली स्थितीशीलता याला कारण आहे. पण चळवळ चैतन्यशील असतानाच्या अडचणीही आपण पाहिल्या. एकूणच पँथरच्या पन्नास वर्षांत आंबेडकरी चळवळीचा समज, गांभीर्य वाढलंय असं म्हणता येत नाही.

घडण्या-बिघडण्याची विवेकी चिकित्सा

देशभरचा दलितवर्ग बाबासाहेबांना आपला उद्धारकर्ता मानून जयभीमच्या घोषणा देत ताकदीने रस्त्यावर उतरताना दिसतो आहे. ही स्थिती आश्वासक आहे. पण तिच्याशी महाराष्ट्रातल्या आंबेडकरी चळवळीचा संबंध नाही.

आज संविधान संपवणाऱ्या फॅसिस्ट शक्ती चढाईवर असताना हे सगळे निळे एल्गार एकवटले पाहिजेत. इतर मित्रशक्तींच्या हातात हात घालून फॅसिस्टविरोधी तसंच व्यवस्थेच्या सम्यक परिवर्तनाचा लढा बुलंद केला पाहिजे.

दलित पँथरच्या पन्नाशीनिमित्त तिचा जन्म साजरा करताना तिच्या घडण्या-बिघडण्याची विवेकी चिकित्सा समाजात करुन पुढची दिशा ठरवण्याची संधी घेतली पाहिजे. या सर्व प्रवासाचे साक्षी, त्यातल्या बऱ्या-वाईटाला जबाबदार घटक असलेल्या अर्जुन डांगळे यांच्या ‘दलित पँथरः अधोरेखित सत्य’ या पुस्तकातले संदर्भ या कामी नक्की उपयुक्त ठरतील.

दलित पँथरः अधोरेखित सत्य
लेखक: अर्जुन डांगळे
प्रकाशन: लोकवाङ्मय गृह
किंमत : रु. ६००

हेही वाचा: 

बाबासाहेब आंबेडकरांनी मनुस्मृती तीनवेळा का जाळली?

बाबासाहेबांनी कधी न दिलेली फेक मुलाखत छापून येते तेव्हा,

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरः भारतातल्या मानवी स्वातंत्र्याचे शिल्पकार

डावे, आंबेडकरवाद्यांच्या टोकाच्या गांधीविरोधामुळे आरएसएसचं फावलं!

(लेखक ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते असून त्यांचा लेख ललकारी विशेषांकाच्या मार्च-एप्रिल २०२२च्या अंकात आलाय)