एकटा: रघुनाथ धोंडो कर्वेंचा बुद्धिप्रामाण्यवाद समजावणारं पुस्तक

०३ जुलै २०२२

वाचन वेळ : ५ मिनिटं


गोपाळ गणेश आगरकर यांच्यानंतर त्यांच्याइतकाच प्रखर बुद्धिवाद निर्भयपणे मांडणारी एकमेव व्यक्ती म्हणजे रघुनाथ धोंडो कर्वे. त्यांची कार्यनिष्ठा, बुद्धिप्रामाण्यवाद आणि चरित्र ‘एकटा’ या पुस्तकातून उमेश मुरलीधर सूर्यवंशी या कोल्हापूरच्या तरुण लेखकानं मांडण्याचा प्रयत्न केलाय.

‘एकटा’ हे रघुनाथ धोंडो कर्वे या प्रख्यात बुद्धिप्रामाण्यवादी समाजसुधारकाचं चरित्र नुकतंच प्रसिद्ध झालंय. उमेश मुरलीधर सूर्यवंशी या कोल्हापूरच्या तरुण लेखकानं हा ग्रंथ लिहिलाय. रघुनाथ धोंडो कर्वे हे प्रख्यात समाजसुधारक धोंडो केशव कर्वे यांचे चिरंजीव. उच्चशिक्षण घेतलेल्या रघुनाथरावांना प्राध्यापकी करून सुखानं आपलं जीवन घालवता आलं असतं.

पण त्यांना एका सामाजिक प्रश्नानं अस्वस्थ केलं आणि या प्रश्नावर आधारित लोकप्रबोधन करण्याचा मार्ग त्यांनी निवडला. कुटुंबनियोजनाचं महत्त्व लोकांना पटवून देण्यासाठी त्यांनी सुरवात केली. लोकसंख्या नियंत्रणासाठी संततिनियमन आणि त्यासाठी संततिप्रतिबंधक साधनांचा उपयोग, याचा प्रचार त्यांनी सुरू केला.

वेगळ्या शैलीतलं पुस्तक

पण त्यांच्या काळातल्या समाजाला त्यांचे हे विचार मानवले नाहीत. धार्मिक संघटनांनी रघुनाथरावांच्या विरोधात खटले भरले, तरीही ते घाबरले नाहीत. त्यांचा हा लढा एकाकी होता म्हणून लेखकानं या ग्रंथाचं शीर्षक ‘एकटा’ असं निवडलं. ते सार्थच आहे.

शतकापूर्वी होऊन गेलेल्या एका विचारवंताची तळमळ आणि आपल्या कार्यावरची त्यांची निष्ठा लेखकाला भावली आणि त्यांनी भारावलेल्या अवस्थेत हे पुस्तक लिहिलंय.

र. धों. कर्वे यांचा जीवनपरिचय यापूर्वी डॉ. य. दि. फडके आणि डॉ. आनंद देशमुख यांनी ग्रंथरुपानं करून दिलाय; पण त्यांच्या पुस्तकापेक्षा उमेश सूर्यवंशी यांचं हे पुस्तक वेगळ्या शैलीत लिहिलंय. छोट्या-छोट्या लेखांमधून रघुनाथरावांच्या व्यक्तिमत्त्वाचं विविध पैलू लेखकांनी स्पष्ट केलेत. 

शिक्षक ते समाजशिक्षक

गणिताची उच्च पदवी मिळाल्यावर रघुनाथरावांनी प्राध्यापक म्हणून काम करायला सुरुवात केली. पण त्यांच्या स्वाभिमानाला धक्का देणार्‍या प्रसंगांमुळे त्यांनी प्राध्यापक पदाचा तात्काळ राजीनामा दिला. थेट प्राचार्याला त्यांनी तोंडावर सांगितलं,

‘गणित शिकवायला तुम्हाला हजारो शिक्षक मिळतील; पण जे मी करू इच्छितो, त्या कामाकरिता माझ्याशिवाय दुसरा माणूस भेटणे कठीण.’

संतती नियमनाच्या त्यांच्या प्रचाराला महाविद्यालयातील इतरांनी आक्षेप घेतला. स्वाभिमानी रघुनाथरावांनी कार्याबद्दल असलेल्या निष्ठेला महत्त्वाचं मानलं. पुढे, संतती नियमनाचा प्रचार करणारे ते समाजशिक्षक बनले. हा प्रसंग ‘शिक्षक ते समाजशिक्षक’ या प्रकरणातून मुळातूनच वाचण्यासारखा आहे.

हेही वाचा: महाराष्ट्राला सेक्स शिकवणाऱ्या पुस्तकाची गोष्ट

वैचारिक लेखांचा समावेश

संतती नियमनाबरोबर रघुनाथरावांनी या विषयाशी पूरक अशा इतरही शास्त्रीय गोष्टींवर भर दिलाय. ‘आहारशास्त्र’ हे त्यांचं एक प्रसिद्ध पुस्तक. कामवासनेपेक्षा अन्नसुद्धा अधिक महत्त्वाचं असा विवेकी विचार ते आपल्या पुस्तकात मांडतात. त्याचबरोबर शरीरस्वच्छता आणि इतर संबंधित विषयांवर रघुनाथरावांनी लेखन केलं, त्याचा परिचय या ग्रंथात लेखकांनी करून दिलाय.

सामाजिक किंवा कोणतेही काम करत असताना ‘बुद्धी की भावना’ या द्वद्वांत बुद्धिप्रामाण्याचं महत्त्व र. धों.च्या विचारांचं वैशिष्ट्य आहे. शास्त्रीय आधाराचा उपयोग महत्त्वाचा आहे. बुद्धिवादाचं महत्त्व त्यांनी ‘रिझन’ या मासिकात स्पष्ट केलंय. ‘बुद्धी की भावना’ तसेच ‘श्रद्धा की बुद्धी’ असा प्रश्न जेव्हा उभा राहतो, तेव्हा बुद्धिवादाचं महत्त्व जाणायला हवं, असे विचार रघुनाथराव आपल्या लेखांमधून मांडत. धर्म हा श्रद्धेवर आधारलेला असतो, तेव्हा ‘धर्म की विज्ञान’ याही प्रश्नाचं उत्तर द्यावे लागते.

रघुनाथराव हे बुद्धिनिष्ठ नास्तिक होते. नास्तिकत्वाचं त्यांनी समर्थन केलंय. बुद्धिवादाबद्दलची त्यांची भूमिका या पुस्तकात विविध लेखांद्वारे त्यांनी मांडलीय. ‘बुद्धी की भावना’, ‘श्रद्धाविरोधी बुद्धी’, ‘शास्त्रीय आधार सर्वोच्च’, ‘संस्कृत व बुद्धिवाद’, ‘अंधश्रद्धा विनाशाय’, ‘नास्तिकता’ अशा विविध लेखांबद्दल रघुनाथरावांचा बुद्धिप्रामाण्यवाद लेखक सूर्यवंशी यांनी सोप्या भाषेत वाचकांपर्यंत पोचवलाय.

रघुनाथरावांचा बुद्धिप्रामाण्यवाद आणि धर्म

बुद्धिप्रामाण्यवाद आणि धर्म यांच्यातला वाद प्राचीन काळापासून चालत आलाय. बुद्धिप्रामाण्यवादातून मिळालेलं सत्य धर्मविरोधी असेल, तर धर्मवादी त्यावर तुटून पडतात. बुद्धिप्रामाण्यवादाचा स्वीकार करताना धर्माची चिकित्सा अटळ आहे आणि ती केलीच पाहिजे, हे रघुनाथरावांचं मत होते.

संततिनियमनाच्या कार्यात खरंतर सामाजिक हिताचा विचार करता बुद्धिप्रामाण्यवादी दृष्टिकोनातून काहीही गैर नव्हतं. पण धार्मिकांनी त्याला विरोध केला. तो विरोध रघुनाथरावांना मान्य नव्हता, म्हणून त्यांनी एकूणच धार्मिक कल्पनांवर आसूड उगारला.

धर्मचिकित्सेवर ‘धर्मगुरूंची लबाडबाजी’, ‘विचारवंतांचा धार्मिक मूर्खपणा’, ‘धर्मवाद्यांच्या घातक उणिवा’, ‘अंधश्रद्धा विनाशाय’ अशा शीर्षकांचे विविध लेख लेखकांनी या ग्रंथात समाविष्ट केलेत. त्यातून र. धों.च्या कणखर बुद्धिवादाचा आणि धर्मचिकित्सेचा विचार लेखकांनी योग्य शब्दांत मांडलाय. हे लेख मुळातूनच वाचण्यासारखे आहेत.

हेही वाचा: रधोंचा विचार समाजाच्या राजकीय आणि सामजिक स्वास्थ्याबद्दल होता

सामाजिक कार्याची जिद्द

र. धों.चं सगळ्यात महत्त्वाचं ऐतिहासिक कार्य म्हणजे संतती नियमनाचा त्यांचा विचार आणि आचार. यासंदर्भात लैंगिक शिक्षणाची गरज रघुनाथरावांनी ‘वसंत’ या मासिकाच्या दिवाळी अंकात लेख लिहून व्यक्त केलीय. आपली लैंगिक शिक्षण, संततिनियमन आणि त्यातून समाजस्वास्थ्य या विषयांवरची भूमिका रघुनाथरावांनी ‘समाजस्वास्थ्य’ या मासिकातून मांडायला सुरुवात केली.

या मासिकावर १९३१मधे पहिला खटला भरला गेला. दुसरा खटला १९३३मधे झाला. हे खटले रघुनाथराव जिद्दीनं लढले. त्यात त्यांना अपयश आलं, तरी आपलं सामाजिक कार्य त्यांनी सोडलं नाही.

रघुनाथरावांचं वैचारिक थोरपण

गोपाळ गणेश आगरकर यांच्यानंतर त्यांच्याइतकाच प्रखर बुद्धिवाद निर्भयपणे मांडणारी एकमेव व्यक्ती म्हणजे रघुनाथ धोंडो कर्वे. वादळी, तत्त्वनिष्ठ विचार मांडणार्‍या आणि जगणार्‍या रघुनाथरावांनी आपल्या ध्येयापासून कधीच फारकत घेतली नाही.

बुद्धीच्या कसोटीवर न पटणार्‍या सर्व धार्मिक आणि सामाजिक अंधश्रद्धांशी, रुढींशी संघर्ष करणार्‍या आणि लोकांच्या मनात वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सहिष्णुता रुजवणार्‍या या थोर पुरुषाला लढाई एकाकीपणे लढण्याची वेळ यावी, या विचारानं अस्वस्थ व्हायला होतं.

‘सामान्य कुवतीच्या लोकांनी श्रेष्ठ विचारवंतांचा नेहमीच तीव्र विरोध केलाय.’ या वचनाप्रमाणे रघुनाथरावांनाही सामान्य कुवतीच्या माणसांचा विरोध सहन करावा लागलाय; पण उशिरा का होईना त्यांच्या विचारांना आज समाजमान्यता आणि राजमान्यता मिळाली. विचार मारले जात नाहीत, याचा पुरावा म्हणजे रघुनाथरावांचं कर्तृत्व.

रघुनाथरावांचं वैचारिक थोरपण लेखकानं या पुस्तकात प्रभावी रीतीनं मांडलंय. त्यांच्या एकाकी प्रवासाची हृदयस्पर्शी ओळख लेखकानं विविध लेखांतून मांडलीय. र. धों. किती थोर आणि द्रष्टे होते आणि प्रवाहाविरुद्ध पोहणारे कसं निर्भय, बुद्धिवादी व्यक्तिमत्त्व होतं, हे समजून घेण्यासाठी ‘एकटा’ हे बुद्धिवादाचं समर्थन करणारं एक छान पुस्तक मुळातूनच वाचायला हवं.
 
पुस्तकाचं नाव: एकटा
लेखक: उमेश मुरलीधर सुर्यवंशी
मो.: ९९२२७८४०६५
प्रकाशकाचं नाव: प्रयास पब्लिकेशन, कोल्हापूर
पृष्ठे: १८०
मूल्य: रुपये २००

हेही वाचा: 

गांधींच्या चातुर्वर्ण्याचं काय करायचं?

र धों. कर्वेंचा बुद्धिवाद अस्सल आणि आरपार होता

अश्लीलता ही काय भानगड आहे : र. धों. कर्वेंचं न झालेलं भाषण

वाफाळलेले दिवसः वयात येणाऱ्या पाल्यांसोबत पालकांनी बघावा असा अभिवाचनाचा प्रयोग