गणपतराव देशमुख: जनसामान्यांचा आधारवड असलेला नेता

३१ जुलै २०२१

वाचन वेळ : ५ मिनिटं


नैतिक मूल्यांचा डोंगर उचलण्याचं काम व्रतस्थपणानं गणपतराव देशमुख यांनी केलं. माणदेशाच्या माळावर गुराढोरांच्या संगतीत राबणार्‍या माणसांचा नेता म्हणून अस्सल देशीपणाचं सत्त्व घेऊन ते कायम उभे राहिले. त्यामुळेच ते राजकारणात वेगळे ठरले. त्यांच्या सत्त्वशील वृत्तीकडे श्रद्धेने आणि आदराने पाहणं, हा या मातीचा खरा लौकिक आहे.

आजपर्यंत दोन अपवाद सोडून अकरा वेळा सांगोल्यातून निवडून आलेल्या गणपतराव देशमुख यांनी संसदीय वाटचालीत एक इतिहास निर्माण केला आहे. नावापुरतेच गणपतराव देशमुख. वाड्याचा आणि गढीचा तसा अर्थाअर्थी संबंध नाही. सांगोल्यातल्या जातव्यवहाराचं गणितही फारसं राजकारणासाठी जुळत नाही.

असं असताना सातत्याने हाच नेता विधानसभेत जावा, असं जनता जनार्दनाला का वाटत असावं? शेतकरी कामगार पक्षात निष्ठापूर्वक वास्तव्य ठेवताना अनेक जण विचाराला, आचाराला रामराम ठोकून पक्ष खिळखिळा करत होते. गणपतराव देशमुख मात्र कार्यप्रणालीतून एक एक माणूस जोडत होते.

हेही वाचा : उद्धव ठाकरेः मन शुद्ध तुझं गोष्ट आहे पृथ्वीमोलाची

शांत, विचारी राजकारणी

कष्टकर्‍यांच्या झोपडीपासून कार्यकर्त्यांपर्यंत कडीतून कडी निर्माण करत तयार केलेली शृंखला म्हणजे त्यांचं पाठबळ. वास्तवाकडे पाठ करून चालणार्‍यांशी त्यांचं कधी जमलं नाही. कधीही, कुठेही भेटा. बोलताना पाल्हाळ नाही. जे बोलायचे ते खात्रीचं. वावटळ होण्यासाठी नाही. काम एके काम. कामाचं महत्त्व पटलं की जिवाचं रान करणार.

दुष्काळी तालुक्यातल्या माणसांच्या समस्या कायम वेगळ्याच असतात. मडक्याच्या उतरंडीसारख्याच त्या असतात. सुटतही नाहीत आणि संपतही नाहीत. शेतकर्‍यांत, कष्टकर्‍यांत मिसळणारा, किंबहुना आयुष्य केवळ त्यांच्यासाठीच आहे, असं समजून चालणारा जाणता नेता म्हणूनच महाराष्ट्र त्यांच्याकडे बघतो.

शांत, विचारी व्यक्तिमत्त्वाच्या राजकारण्यांच्या यादीत गणपतराव हे कायम अग्रभागी असलेलं नाव आहे. दिमाखदार रूपासाठी वरवर काही करणं नाही. जे करायचं ते कृतीतून! ज्या कृतीचा जनसामान्याला उपयोग झाला पाहिजे.

घाम गाळणाऱ्या रयतेचा माणूस

गणपतराव देशमुखांचा जन्म उपेक्षित, वंचित समाजातला. त्याचं भांडवल न करता ‘लोकराजा’ होण्यात काय आनंद असतो, हे सांगोलाच नाही, तर महाराष्ट्राच्या जनतेने बघितलेलं आहे. सदासर्वदा चेहर्‍यावर तरतरी. आबासाहेबांच्या उदंड उत्साहाचं गमक कोणतं, याचा विचार आपल्यासारख्याच्या मनात येतो.

केलेल्या कामाचा डांगोरा पिटत राहणं त्यांना जमलं नाही. सहकाराचा गाडा हाकताना भागभांडवलदार हाच विकासाचा खरा आधारवड आहे, हे त्यांनी अनेकदा बोलून दाखवलं आहे. मग आधारवडाच्या मुळांना भक्कमपणा मिळवून देण्याची जबाबदारी ते घेतात.

अर्थकारणातून अनेक जण मनं सांभाळतात. पण गणपतरावांचं तसं नाही. ‘जवळचा’ ‘लांबचा’ हे दोन्ही शब्द त्यांच्या कोशात नाहीत. जे घाम गाळतात; त्यांची पूजा बांधणारा हा रयतेचा माणूस आहे. आपण फक्त बोलघेवडे नाही आहोत, हे त्यांनी सांगोल्यातल्या जनतेला दाखवून दिलं.

हेही वाचा : महाविकासआघाडीचं नवं सरकार पाच वर्षं चालेल की नाही?

तत्त्वांशी तडजोड नाही

सहकार क्षेत्रातल्या शेतकर्‍यांचा उडत चाललेला विश्वास वाढू नये म्हणून गणपतराव देशमुख यांनी जे जे उपक्रम हाती घेतले ते ते तडीला नेले, त्याचा कृषी विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमात समावेश झाला पाहिजे. कार्यानुभवाची जोड पदव्यांना मिळाली, तर सांगोल्यातल्या आबासाहेबांचं काम एक नुमना म्हणून सरकारलाही स्वीकारता येईल.

राजकारणातला प्रत्येक काळ हा गोड, कडवट अनुभवांचा असतो. समाजजीवनात वावरत असताना काही गोष्टींची अपरिहार्यताही असते; म्हणून ‘तत्त्वांशी तडजोड कधीच नाही’ हा व्यक्तिविशेष क्वचितच कुण्या राजकारण्याला लागू पडतो.

गणपतराव देशमुखांनी समाजजीवनाची तत्त्वं उराशी निष्ठेने बाळगली. नाकर्ती आणि कर्ती माणसं यांच्यातला पडदा सारून पाहताना कर्त्या माणसाचं मोठेपण लख्खपणे उठून दिसतंच! त्याला चमकवण्याची किंवा कल्हई करण्याची गरजच नसते. त्यामागे मोठा त्याग-भाव असतो.

राबणाऱ्या माणसांचा नेता

लोकप्रतिनिधींची प्रत्येकाच्या मनात वेगळी प्रतिमा असते. ही प्रतिमा निर्माण करायला व्रतस्थपणाचं मूल्य सांभाळावं लागतं. तेही आयुष्यभर सांभाळायचं म्हणजे डोंगर उचलण्यासारखी गोष्ट आहे. असा नैतिक मूल्यांचा डोंगर उचलण्याचं काम व्रतस्थपणानं गणपतराव देशमुख यांनी केलं आहे.

त्यासाठी त्यांच्या उभ्या आयुष्याकडे समाजशास्त्राच्या दृष्टीने पाहावं लागेल. शोधक वृत्तीने त्यांचं चरित्र समजावून घ्यावं लागेल. आदर्श उदाहरणं बोटावर मोजण्याइतकीच असतात. अशा आदर्शांकडे पाहणं म्हणजेसुद्धा आपली उंची अधिक वाढवण्यासाठी महत्त्वपूर्ण गोष्ट असते.

माणदेशाच्या माळावर गुराढोरांच्या संगतीत राबणार्‍या माणसांचा नेता म्हणून आबासाहेब अस्सल देशीपणाचं सत्त्व घेऊन उभे राहिले. त्यांच्या सत्त्वशील वृत्तीकडे श्रद्धेने आणि आदराने पाहणं, हा या मातीचा खरा लौकिक आहे.

हेही वाचा : 

गडाफी जिवंत असता तर जग आणखी चांगलं झालं असतं?

कोलंबसने नेलेल्या साथरोगांनीच संपवली मूळ अमेरिकी संस्कृती

 मोनालिसा चित्राचा पलीकडचे युनिवर्सल तत्त्वज्ञ लिओनार्दो दा विंची

१५० वर्षांपूर्वी २०० शोध लावणारे, भारताचे एडिसन शंकर आबाजी भिसे