मिखाईल गोर्बाचेव : इतिहास घडवणारा नेता

०६ सप्टेंबर २०२२

वाचन वेळ : ५ मिनिटं


मिखाईल गोर्बाचेव यांच्यासारखी इतिहासाला वळण देणारी व्यक्ती काळाच्या पडद्याआड गेली असली, तरी रशियन जनतेला त्याचं फारसं सुतक वाटत नाही. रशियात गोर्बाचेव यांच्या निधनाबद्दल कोणीही फारसं दु:ख व्यक्त केलेलं नाही; कारण गोर्बाचेव यांच्या धोरणाचा फायदा रशियन जनतेपेक्षा अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालच्या पाश्चात्य जगाला अधिक झालाय.

शांततेच्या मार्गाने जगाचा भूगोल बदलणार्‍या घटना इतिहासात फार कमी वेळा घडल्या आहेत. सोविएत रशियाचं पतन ही एक अत्यंत शांतपणे घडलेली घटना आहे; पण या घटनेमुळे जगाचा भूगोल बदलला. त्यासाठी एक ऐतिहासिक व्यक्ती कारणीभूत ठरली, ती म्हणजे मिखाईल गोर्बाचेव.

सोविएत रशियाच्या इतिहासात ब्लादिमीर लेनीन, जोसेफ स्टॅलिन यांचं जसं नाव घेतलं जातं, तसंच गोर्बाचेव यांचंही नाव घेतलं जातं; पण पूर्णत: वेगळ्या कारणासाठी. अशा या गोर्बाचेव यांचं गेल्या बुधवारी वयाच्या ९२ व्या वर्षी निधन झालं आणि एक ऐेतिहासिक व्यक्ती काळाच्या पडद्याआड गेली.

विस्कळीत झालेली रशियन अर्थव्यवस्था

दुसर्‍या महायुद्धानंतर सोविएत रशिया एक जागतिक महासत्ता बनला. जवळपास ७० वर्षांहून अधिक काळ त्याने जागतिक राजकारणाचं एक सूत्र आपल्या हाती ठेवलं. अशा या महासत्तेचं विसर्जन, गोर्बाचेव यांनी का केलं? ते योग्य होतं की अयोग्य? ही चर्चा यापुढेही दीर्घकाळ चालू राहील.

गोर्बाचेव यांनी सोविएत रशियाची सूत्रं हाती घेतली तेव्हा रशिया एका तिठ्यावर उभा होता. गोर्बाचेव यांच्याकडे या तिठ्यातला कोणता मार्ग निवडायचा हा एक अत्यंत गंभीर प्रश्न होता. नियंत्रित अर्थव्यवस्था आणि खर्चिक लष्करी बळावर राखलेली सत्ता यावर सोविएत साम्राज्य कसंबसं तग धरून होतं. रशियन जनतेला विचार स्वातंत्र्य नसलं तरी त्याच्या आर्थिक गरजा सोविएत साम्राज्याने सांभाळल्या होत्या. पण अफगाणिस्तानातल्या सोविएत आक्रमणाने रशियन अर्थव्यवस्था पार विस्कळून टाकली होती.

ही विस्कळीत अर्थव्यवस्था आता सोविएत साम्राज्याला जबर धक्के देऊ लागली होती. त्यामुळे लष्करी बळ राखणं तर अवघड झालं होतंच; पण सामान्य नागरिकाच्या आर्थिक गरजा सांभाळणंही सोविएत राज्याच्या आवाक्याबाहेर गेलं होतं. या राज्याला बाह्य आर्थिक मदत मिळाली असती, तर कदाचित हे साम्राज्य सावरलं गेलं असतं. पण सोविएत रशियाला आर्थिक मदत देणार कोण?

हेही वाचा: उत्तर कोरिया आतून नेमका दिसतो कसा?

गोर्बाचेव यांनी निवडलेला मार्ग

सर्व जागतिक वित्तीय संस्थांवर सोविएत रशियाचा शत्रू असलेल्या अमेरिकेचं वर्चस्व होतं. खुद्द रशियाच्या आर्थिक मदतीवर पूर्व युरोपातले वॉर्सा करारातले देश अवलंबून होते. या देशांना पोसण्याची आर्थिक, लष्करी ताकद सोविएत रशियाकडे राहिली नव्हती. अशा वेळी गोर्बाचेव यांच्याकडे दोनच पर्याय होते. पहिला पर्याय हा त्यांचा पूर्वसुरी स्टालिनने अवलंबलेला दडपशाहीचा मार्ग अनुसरणं.

गोर्बाचेव यांना देशात कडक निर्बंध लादून आणि आर्थिक हालाखीमुळे निर्माण होणारा जनतेचा असंतोष रक्तपाताने दडपून सोविएत रशिया टिकवणं शक्य होतं. माओ त्से तुंगने आणि उत्तर कोरियाच्या किम इल सुंगने हा मार्ग अवलंबला होता. पण हा मार्ग बदलत्या युगात अवलंबणं गोर्बाचेव यांच्यासाठी खूप अवघड होतं. त्यामुळे आर्थिक प्रश्न लगेच सुटले नसते. हा असंतोष रशियन समाजाच्या सर्व वर्गात पसरला असता, तर गोर्बाचेव यांना सत्ता राखणंही अवघड झालं असतं.

गोर्बाचेव यांच्यापुढे दुसरा मार्ग होता, तो सोविएत साम्राज्य विसर्जित करून लष्करी दबावाने जे पूर्व युरोपीय देश सोविएत कब्जात ठेवले होते, त्यांना मुक्त करून त्यांना त्यांची जबाबदारी घेऊ देणं आणि जो काही रशिया उरेल, त्याची आर्थिक घडी व्यवस्थित बसवण्याचा प्रयत्न करणं. यामुळे रशियाचा जागतिक प्रभाव अपरिहार्य होते. पण गोर्बाचेव यांनी पहिला मार्ग स्वीकारला असता तरी हा प्रभाव संपणारच होता. उलट, हा मार्ग अवलंबला असता तरी गोर्बाचेव यांची नोंद इतिहासाने स्टॅलिन यांच्याप्रमाणेच ‘काळ्याकुट्ट मनाची व्यक्ती’ अशी केली असती.

समस्येवर मानवतावादी उपाय

सोविएत कम्युनिस्ट राजवटीत दीर्घकाळ उच्चपद भूषवूनही गोर्बाचेव हे मानवतावादी राहिले होते आणि त्यांना सोविएत रशियाच्या समस्येवर मानवतावादी उपाय शोधणंच योग्य वाटलं, हेच त्यांचं मोठेपण. त्यामुळे त्यांनी सोविएत साम्राज्याचे विसर्जन केलं आणि रशियन महासंघाची स्थापना करून लोकशाही व्यवस्था स्वीकारली.

दीर्घकाळ कम्युनिस्ट दडपशाहीचा दमकोंडा अनुभव घेणार्‍या रशियन आणि पूर्व युरोपीय समाजाला त्यामुळे एकदम मोकळा श्वास घेता आला. रस्त्यावर येऊन मनसोक्त नाचता आलं, स्वातंत्र्याची अनुभूती घेता आली. पण हा आनंद फार थोडा काळ टिकला. कारण या मुक्त समाजाला नव्या आर्थिक वास्तवाचा सामना करणं अवघड गेलं.

हेही वाचा: चीन कधीच जगावर सत्ता गाजवू शकत नाही, कारण

रशियाच्या स्थितीला गोर्बाचेव जबाबदार?

रशियात गोर्बाचेव यांनी फक्त राजकीय लोकशाही आणली नाही, तर आर्थिक लोकशाहीही आणली. आर्थिक लोकशाही याचा अर्थ, बाजाराधारित अर्थव्यवस्था आली. यात मागणी तसा पुरवठा, वस्तूंच्या मागणीवर आधारित किमती ठेवण्याचं स्वातंत्र्य आलं. परिणामी रशियात प्रचंड महागाई वाढली. जीवनावश्यक वस्तू मिळणं अवघड झालं. 

१९८५ला सोविएत युनियनचे अध्यक्ष झालेल्या गोर्बाचेव यांनी १९९०ला सोविएत युनियन बरखास्त केल्यानंतर ते जेमतेम एक वर्ष सत्तेवर राहिले. त्यांच्या कारभाराविषयी एवढा असंतोष वाढला की, ऑगस्ट १९९१ला कम्युनिस्ट पक्षातल्या त्यांच्या माजी सहकार्‍यांनी उठाव करून पुन्हा सत्ता ताब्यात घेऊन सोविएत संघाची पुन्हा स्थापना करण्याचा प्रयत्न केला. पण देशातल्या नवजागृत लोकशाहीवाद्यांनी हा उठाव हाणून पाडला. पण या लोकशाहीवाद्यांनी गोर्बाचेव यांनाही पुन्हा सत्तेवर येऊ दिलं नाही.

या उठावाविरुद्ध लोकशाहीवाद्यांचं नेतृत्व बोरीस येल्तसीन या नव्या नेत्याने केलं. त्यामुळे नंतर गोर्बाचेव यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा देऊन देशाचं नेतृत्व बोरीस येल्तसीन यांच्याकडे सुपूर्त केलं. अलीकडेच रशियाचे अध्यक्ष पुतीन यांनी सोविएत साम्राज्याचं विसर्जन ही एक आपत्तीजनक घटना होती, असं विधान केलं होतं. थोडक्यात, त्यांनी नाव न घेता रशियाच्या सध्याच्या स्थितीबद्दल गोर्बाचेव यांना दोष दिला होता.

इतिहासाला वळण देणारी व्यक्ती

पुतीन सत्ताधीश झाल्यानंतर त्यांची जुन्या सोविएत पद्धतीच्या राजकीय व्यवस्थेकडे वाटचाल सुरू झाली होती, ती गोर्बाचेव यांना फारशी पसंत नव्हती. त्यांनी २०१३ला पुतीन यांना सल्ला दिला होता की, त्यांनी आपली कारभाराची पद्धत बदलावी आणि परिस्थितीशी जुळवून घ्यावं. अर्थात, एकेकाळी सोविएत केजीबीचा प्रमुख राहिलेल्या पुतीन यांना हा सल्ला मानवणारा नव्हता. आज पुतीन यांची सत्तेवरची पकड बळकट होत चालली आहे आणि त्याविरुद्ध रशियन लोक कुठलाही आवाज उठवत नाहीत. याचं कारण रशियन जनतेच्या मानसिकतेत दडलंय.

रशियन लोक लोकशाहीपेक्षाही साम्राज्यवादी व्यवस्थेला अधिक पसंत करतात. त्यांना सोविएत विसर्जनामुळे लोकशाही मिळाल्याचा आनंद मिळण्यापेक्षा रशियन साम्राज्य लयाला गेल्याचं अधिक दु:ख आहे. त्यामुळेच पुतीन यांनी युक्रेनवर केलेल्या आक्रमणाविरुद्ध रशियात फारसा असंतोष नाही. पुतीन पुन्हा रशियन साम्राज्य उभे करणार असतील तर रशियन जनता त्यांना पूर्ण पाठिंबा देईल, यात काही शंका नाही.

गोर्बाचेवसारखी इतिहासाला वळण देणारी व्यक्ती काळाच्या पडद्याआड गेली असली तरी रशियन जनतेला त्याचं फारसं सुतक वाटत नाही. रशियात गोर्बाचेव यांच्या निधनाबद्दल कोणीही फारसं दु:ख व्यक्त केलेलं नाही. जे काही दु:ख व्यक्त झालंय ते रशियाच्या बाहेर. कारण शांततेचं नोबेल पारितोषिक विजेते गोर्बाचेव यांच्या ग्लॅसनॉस्त आणि पेरिस्त्रोइका यांचा फायदा रशियन जनतेपेक्षा अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालच्या पाश्चात्य जगाला अधिक झालाय.

हेही वाचा: 

ट्रम्प हरलेत, ट्रम्पवाद अमेरिकेत बोकाळलेला आहेच

हत्ती आणि गाढव अमेरिकेच्या राजकारणात आले कसे?

तिसऱ्या जगाचं नेतृत्व करायची संधी भारताने गमावलीय?

वीस वर्ष सत्ता भोगणाऱ्या पुतिन यांना का बदलायचंय रशियन संविधान?