शाहू महाराज: रयतेच्या कल्याणाचा जाहीरनामा मांडणारा राजा

०६ मे २०२२

वाचन वेळ : १० मिनिटं


राजर्षी शाहू महाराजांनी जे महान ऐतिहासिक कार्य केलं; त्याची नोंद अर्वाचीन काळातला महाराष्ट्राचा, एवढंच नाही, तर भारताचा इतिहास लिहिणार्‍यांना करावीच लागेल. येत्या ६ मेपासून राजर्षी शाहू स्मृतीशताब्दीला सुरवात होतेय. त्यानिमित्तानं राजर्षी शाहू यांच्याविषयी, तसंच जन्मशताब्दी ते स्मृतीशताब्दीदरम्यान झालेल्या विविधांगी कार्याचा आढावा घेणारा हा लेख.

महाराष्ट्रात हिंदवी स्वराज्याची स्थापना करून मोगलांच्या जुलमी राजवटीपासून मुक्ती प्राप्त करून देणारे पहिले छत्रपती म्हणून शिवाजी महाराजांचा गौरव केला जातो. त्यांच्या मृत्यूनंतर काही कालखंड गेल्यावर महाराष्ट्रातल्या बहुजनांच्या वाट्याला उच्चवर्णीयांची धार्मिक, सामाजिक आणि आर्थिक गुलामगिरी आली.

त्या गुलामगिरीतून शूद्रातिशूद्रांची मुक्तता करण्यासाठी प्रस्थापितांच्या विरोधात सामाजिक क्रांतीची पताका महात्मा जोतीराव फुले यांनी प्रथम फडकवली. तीच पताका स्वत:च्या खांद्यावर घेऊन महाराष्ट्रातल्या बहुजनांची उच्चवर्णीयांच्या सर्वंकष गुलामगिरीतून मुक्ती करणारे दुसरे छत्रपती म्हणून कोल्हापूरच्या राजर्षी शाहू छत्रपतींचा गौरव केला जातो.

दुष्काळाशी दोन हात

यशवंतराव उर्फ शाहू छत्रपती यांचा जन्म कोल्हापूर इथं २६ जून १८७४ला झाला. बडोद्याचे सरदार गुणाजीराव खानविलकर यांच्या लक्ष्मीबाई नावाच्या अकरा वर्षांच्या कन्येशी १ एप्रिल १८९१ला शाहूराजांचा वयाच्या सतराव्या वर्षी विवाह झाला. २ एप्रिल १८९४ला शाहू महाराजांनी कोल्हापूरच्या गादीचे अधिकार आपल्या हाती घेतले आणि शाहूराजे खर्‍या अर्थानं त्या दिवशी कोल्हापूरचे छत्रपती झाले.

३ एप्रिल १८९४ला शाहू छत्रपतींनी आपल्या रयतेला लोककल्याणाची पूर्ण हमी देणारा जाहीरनामा प्रसिद्ध केला. मध्यंतरी पेशवाईत नाना फडणीसांनी बंद केलेला ‘राज्याभिषेक शक’ त्याचवेळी त्यांनी पुन्हा सुरु करून लोकनेते शिवछत्रपतींची स्मृती सदैव जागृत राहील, याची व्यवस्था केली.

१८९६-९७च्या महाभयंकर दुष्काळात संपूर्ण देशात १० लाखांहून अधिक लोक मृत्युमुखी पडले होते. पण कोल्हापूर संस्थानात मात्र एकही भूकबळी पडलेला नव्हता. शाहू छत्रपतींनी सर्वस्व पणाला लावून महादुष्काळाशी दिलेल्या लढतीचं ते अपूर्व यश होतं! त्यानंतर लगेच प्लेगची साथ रोखण्यासाठी वेगवेगळे उपाय योजण्यात आले.

‘वेदोक्त प्रकरणा’ने घडवली क्रांती

शाहू छत्रपतींच्या जीवनातच नाही, तर संपूर्ण महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनात आमूलाग्र क्रांती घडवून आणणारं एक वादळी प्रकरण म्हणून ‘वेदोक्त प्रकरणा’चा विचार करावा लागतो. १९०० ते १९२२च्या कालखंडात शाहू छत्रपतींच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्रात घडून आलेल्या सामाजिक आणि धार्मिक क्रांतीचं उगमस्थान म्हणून वेदोक्त प्रकरणाकडे लक्ष द्यावं लागतं.

शाहू छत्रपतींनी आपल्या संस्थानातल्या नोकर्‍यांमधे मागासलेल्या जातीजमातीच्या लोकांसाठी ५०% जागा राखीव ठेवण्याचा महत्त्वाचा निर्णय दि. २६ जुलै १९०२ला घेतला. लोकांच्या खासगी आणि सार्वजनिक जीवनाल्या अस्पृश्यतेचं पूर्ण उच्चाटन व्हावं म्हणून शाहू छत्रपतींनी समाजातल्या अस्पृश्य लोकांचा दर्जा वाढवण्याच्या द़ृष्टिकोनातून विविध प्रकारचे प्रयत्न केले.

हेही वाचा: शाहू महाराजांवरचं पुस्तक वाचकांच्या भेटीला आलंय? आपण वाचलंत का?

अस्पृश्यता मिटवणारे वटहुकूम

सरकारी कचेर्‍या, दवाखाने, शाळा, सरकारच्या मदतीवर चालणार्‍या खासगी शाळा, पाणवठे या सर्व ठिकाणी अस्पृशांना मुक्त प्रवेश; तसंच कचेर्‍यांतल्या अस्पृश्य नोकरांना सवर्ण किंवा इतर अधिकाऱ्यांनी अस्पृश्य म्हणून अपमानकारक वागणूक दिल्यास त्यांचा राजीनामा द्यावा लागेल.

सरकारी किंवा सरकारी मदतीवर चालणार्‍या शाळांमधून अस्पृश्य विद्यार्थ्यांना शिक्षकांनी मानहानीकारक वागणूक दिल्यास, त्यांना नोकरी सोडावी लागेल. एखाद्या डॉक्टरनं अस्पृश्य रोग्याला तपासण्यासाठी स्पर्श करण्यास नकार दिल्यास, त्याला आपल्या नोकरीचा त्याग करावा लागेल.

अशा महत्त्वाच्या तरतुदी त्यांनी आपल्या संस्थानात चार वटहुकूम काढून केल्या. न्यायदान व्यवस्थेतही अस्पृश्यांना दर्जा प्राप्त व्हावा यासाठी शाहू छत्रपतींनी काही अस्पृश्य व्यक्ती अल्पशिक्षित असतानाही जाणीवपूर्वक त्यांना वकिलीच्या सनदा दिल्या.

अमानुष कायदे-वतनांची हकालपट्टी

बहुजन समाजाची अमर्याद आर्थिक आणि राजकीय पिळवणूक करणारं कुलकर्णी वतन २ मार्च १९१८ला शाहू छत्रपतींनी एक वटहुकूम काढून रद्द केलं आणि त्या जागी तलाठी पद्धत स्वीकारून त्यामधे ब्राह्मणेतरांना नोकर्‍यांची संधी उपलब्ध करून दिली. त्यामुळे सर्वांसाठी सरकारी नोकरी खुली झाली.

कर्तबगार अस्पृश्य नोकराला बढती आणि अस्पृश्यांना तलाठ्याच्या पदावर प्रथम पसंती; पण पुढे अधिकार्‍यांच्या इतर पदांवर त्यांच्या कर्तबगारीनं बढती, असे तीन आदेश काढून वर्णव्यवस्थेवर आणखी एक जोराचा आघात त्यांनी केला. त्याचवेळी व्यक्तीच्या कर्तृत्वाच्या आड पारंपरिक जातिसंस्था येणार नाही याची दक्षता शाहू छत्रपतींनी घेतली.

पिढ्यान्पिढ्या वरिष्ठ जातींच्या गुलामगिरीत अडकवून ठेवणारी महार वतनाची अमानुष पद्धत त्यांनी १८ सप्टेंबर १९१८ला कायद्यानं पूर्णपणे बंद केली. मांग-गारुडी यांच्यासारख्या गुन्हेगार जातींना दररोज रात्री कोणत्याही परिस्थितीत चावडीवर जाऊन जी हजेरी द्यावी लागत होती, ती क्रूर पद्धत ३१ ऑगस्ट १९१८ला एक राजाज्ञा काढून बंद केली.

इतकंच नाही, तर कोल्हापूरच्या भरवस्तीत गंगाराम कांबळे या महार समाजातल्या गृहस्थाला हॉटेल काढून देऊन, त्या हॉटेलात आपल्याबरोबर तथाकथित उच्चकुलीन खानदानी मराठा सरदारांना घेऊन जाऊन स्वत:सह सर्वांना चहापान करायला भाग पाडणारा एक आगळा प्रयोग शाहू छत्रपतींनी राबवला.

हेही वाचा: वि. रा. शिंदेः ते रोज एकदा अस्पृश्यांबरोबर जेवत

जातिसंस्था नष्ट करण्यासाठी उपाय

आपल्या जातीचं नेतृत्व दुसर्‍या जातीच्या पुढार्‍यांच्या हाती जाणार नाही याची दक्षता सुरवातीला काही काळ प्रत्येक जातीनं घेतली पाहिजे, हा शाहू छत्रपतींचा आग्रह होता. म्हणूनच त्यांनी माणगाव इथं भरलेल्या दलितांच्या परिषदेत आपणहून हजर राहून दलितांचे नेते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाचा गौरव केला.

उच्च शिक्षणासाठी आंबेडकर परदेशात असताना शाहू छत्रपतींनी त्यांना आर्थिक मदत केली. इतकंच नाही, तर आंबेडकरांच्या ‘मूकनायक’ या नियतकालिकाला शाहू छत्रपतींची २५०० रुपयांची देणगी मिळताच, ते खर्‍या अर्थानं बोलू लागलं. जातिसंस्था नष्ट करण्याचा एकमेव उपाय म्हणजे आंतरजातीय विवाह घडवून आणणं हा आहे, हे त्यांचं ठाम मत होतं.

त्यांनी आपल्या राज्यात आंतरजातीय विवाहाचा कायदा केला. या प्रयोगाची सुरवात म्हणून सुमारे २५ हजार रुपये खर्च करून शाहू छत्रपतींनी धनगर आणि मराठ्यांचे पंचवीस आंतरजातीय विवाह घडवून आणले. इतकंच नाही, तर आपल्या चुलत बहिणीचा, म्हणजेच काकासाहेब घाटगे यांच्या कन्येचा इंदूरच्या होळकर महाराजांच्या मुलाशी विवाह घडवून आणला.

प्राथमिक शिक्षणाचा कायदा

१९०१ ते १९२२ या बावीस वर्षांच्या कालखंडात शाहू छत्रपतींनी आपल्या संस्थानात भिन्नभिन्न जातींची २३ वसतिगृहे स्थापन करून त्या त्या जातींच्या विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाला मोलाची मदत केली.

‘शिक्षणच आमचा तरणोपाय आहे, असं माझं ठाम मत आहे. शिक्षणाशिवाय कोणत्याही देशाची उन्नती झाली नाही असं इतिहास सांगतो.’ हा शाहू छत्रपतींनी शिक्षणाबद्दल मांडलेला विचार त्यांच्या शैक्षणिक धोरणावर प्रकाश टाकतो.

त्यांनी आपल्या राज्यात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचं आणि मोफत करण्याची घोषणा करून तसे प्रयत्न केले होते. ३० सप्टेंबर १९१७ला कोल्हापूर संस्थानात मोफत आणि सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाचा कायदा केला.

हेही वाचा: भाई माधवराव बागलः कोल्हापुरात उभारला आंबेडकरांचा देशातला पहिला पुतळा

हरित क्रांतीची सुरवात

हरित क्रांतीची बीजे प्रथम शाहू छत्रपतींनी आपल्या कोल्हापूर संस्थानामधे १९०८-०९लाच रोवली होती. कोल्हापूर संस्थानामधे दर तीन वर्षांनी पडणार्‍या दुष्काळाची शक्यता लक्षात घेऊनच, शाहू छत्रपतींना राधानगरी धरणाची संकल्पना सुचली असावी, असं म्हटलं तर ते चुकीचं ठरणार नाही.

शेतीसंबंधी चहा-कॉफीसारखं पैशाचं पीक घेण्याचा अभिनव प्रयोग शाहू छत्रपतींनी पन्हाळा आणि भुदरगड भागात राबवलेला दिसून येतो. शाहू छत्रपतींनी आपल्या संस्थानाल्या शेतीला कायमचा पाणीपुरवठा व्हावा म्हणून पाणी पुरवठ्याच्या लहान-मोठ्या योजना कार्यवाहीत केल्या होत्या.

स्त्री-सक्षमीकरणासाठी पुढाकार

शाहू छत्रपतींनी विवाह, घटस्फोट, स्त्रियांवर होणारे शारीरिक अत्याचार, अनौरस संततीला मालमत्तेत हक्क अशा प्रकरणांमधे स्त्रियांना स्वातंत्र्य देणारे आणि समानतेचे हक्क देणारे अनेक कायदे करून ते कोल्हापूर संस्थानामधे अंमलात आणले होते.

कोल्हापूर संस्थानात स्त्री शिक्षणासाठी एक खास अधिकारपद निर्माण करण्यात आलं होतं. त्या पदावर फेमिल ट्रेनिंग स्कूलमधे कार्यरत असणार्‍या सौ. रखमाबाई केळवकर या बुद्धिमान आणि कर्तव्यदक्ष स्त्रीची १ सप्टेंबर १८९५ला नेमणूक केली होती.

शाहू छत्रपतींनी त्यांची सून इंदूमती राणीसाहेबांना त्यांचं पुढील आयुष्य अधिक सन्मानानं आणि सुरक्षितपणे जगता यावं म्हणून वा. द. तोफखाने यांच्या देखरेखीखाली त्यांच्या शिक्षणाची सोय केली.

हेही वाचा: जोतिबाच्या नावानं चांगभलं ही संपूर्ण मानवजातीच्या भल्याची मागणी

शिवरायांचा गौरव

१९०७ साली मराठा समाजातले प्रसिद्ध विचारवंत आणि इतिहासकार कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर यांचं मराठीतलं पहिलं साधार बुहद् शिवचरित्र प्रसिद्ध झालं. त्या शिवचरित्राला त्यांनी १००० रुपयांचं पारितोषिक देऊन खास गौरव केला होता आणि त्या अभिजात ग्रंथाच्या १००० रुपयांच्या प्रती शाहू छत्रपतींनी विकत घेतल्या होत्या.

जे ब्रिटिश शिवछत्रपतींचा सदैव अवमानकारक उल्लेख करत असत, त्या ब्रिटिशांच्या प्रिन्स ऑफ वेल्सच्या हस्ते पुण्यामधे १९ नोव्हेंबर १९२१ला भांबुर्डे भागात शिवछत्रपतींच्या पुतळ्यांच्या चौथर्‍याची पायाभरणी घडवून आणून ब्रिटिशांना शिवछत्रपतींना मुजरे करण्यास शाहू छत्रपतींनी भाग पाडलं होतं.

भटक्या जमातीला पाठबळ

शेती, उद्योग, धर्म आणि जातिसंस्था अशा अनेक क्षेत्रांत शाहू छत्रपतींनी अनेक प्रयोग केले होते. तसाच एक अनोखा प्रयोग शाहू छत्रपतींनी भटक्या जमातीबद्दल केला. शाहू छत्रपतींनी आपल्या संस्थानातल्या फासेपारध्यांना खासगीत नोकर्‍या दिल्या. त्यांच्यासाठी सोनतळी म्हणजेच रजपूतवाडी इथं गरज नसतानाही विविध प्रकारची बांधकामे सुरु करून त्यांना रोजगार दिला.

कोल्हापुरातल्या कोटीतीर्थ माळावर २५ फासेपारधी कुटुंबांना झोपड्या बांधून राहण्यासाठी १२०० रुपये मंजूर केल्याचा १५ नोव्हेंबर १९१२चा हुकूम पाहायला मिळतो. त्याही पुढे जाऊन शाहू छत्रपतींनी २० ऑगस्ट १९१८ला फासेपारध्यांची दररोज हजेरी देण्याची अमानुष पद्धत बंद केली. असा हा मानवतावादी राजा सनातनी हिंदू धर्म आणि त्या धर्माच्या पाठिंब्यावर उभी असणारी जातिसंस्था मोडून काढावी, यासाठी सतत कार्यरत होता.

हेही वाचा: शाहू महाराजांनी शंभर वर्षांपूर्वी भाषणातून दिला पुरोगामी राष्ट्रवादाचा धडा

कला-क्रीडा-साहित्यावर प्रेम

हा राजा शाहू स्पिनिंग आणि वीविंग मिल स्थापन करून आधुनिक उद्योगांना चालना देत होता. बालगंधर्व, केशवराव भोसले, गानसम्राट अल्लादियाँ खाँ, त्यांचे पुत्र भूर्जी खाँ, शाहीर लहरी हैदर, अल्लादिया खाँ, भूर्जी खाँ, गोविंदराव टेंबे, अंजनीबाई मालपेकर, केसरबाई, चित्रकला तपस्वी आबालाल रहेमान अशा संगीत-नाट्यकलेतल्या कलाकारांना उदार आश्रय देत होता.

कुस्तीवर तर त्यांचं खूप प्रेम होतं. कुस्तीमधले त्यांचे गुरू बालेखान वस्ताद, फोटोग्राफर मरहूम पठाण आणि गामा, गुंगा, इमाम बक्ष, भोला पंजाबी अशा अनेक पंजाबी मल्लांना त्यांचा लाभलेला उदंड आश्रय आणि प्रेम शाहू छत्रपतींच्या उमद्या मनाचं उदात्त दर्शन घडवतं!

साहित्य आणि इतिहास ही त्यांची खास आवडीची क्षेत्रं होती. कृष्णाजी अर्जुन केळूसकर, प्रबोधनकार ठाकरे, द. ब. पारसनीस, अण्णासाहेब लठ्ठे यांसारख्या इतिहास संशोधकांना त्यांनी सदैव आर्थिक मदत केली. तर महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी शिवचरित्र लिहावं म्हणून त्यांना खास आग्रह केला.

या सर्व इतिहास संशोधकांनी सत्य हेच मांडावं म्हणून त्यांना अभय दिलं. ‘संदेश’कार कोल्हटकर, ‘जागृती’कार पाळेकर, ‘विजयी मराठा’कार श्रीपतराव शिंदे, ‘जागरूक’कार कोठारी, ‘दीनमित्र’कार मुकुंदराव पाटील, ‘भवानी तलवार’चे दिनकरराव जवळकर यांच्यासारख्या बहुजनांच्या पत्रकार, संपादक आणि लेखक मंडळींना त्यांनी ‘बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय’ हेच सूत्र लक्षात ठेवून सतत लिहितं ठेवलं.

सामाजिक लोकशाहीचे आधारस्तंभ

अशा या राजात ‘माणूस’ आणि माणसात ‘राजा’ असणार्‍या लोकराजाचं मुंबईतल्या खेतवाडी बंगल्यात ६ मे १९२२ला हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्यानं निधन झालं. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ‘सामाजिक लोकशाहीचे आधारस्तंभ’ या शब्दांत त्यांचा गौरव करतात. य. दि. फडके त्यांचा उचित गौरव करताना लिहितात,

‘गेल्या शतकात महात्मा फुले यांनी स्वाभिमानाचं आणि समतेचं बी पेरून जे झाड लावलं, त्याला खतपाणी घालून ते काळजीपूर्वक वाढवलं शाहू छत्रपतींनी! या झाडाला भाऊराव पाटील, केशवराव जेधे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कर्तृत्वाच्या रूपानं पुढील काळात नवनवीन धुमारे फुटले.’

शतकानुशतके ज्यांना अन्यायी आणि विषम समाज व्यवस्थेमुळे अपार दु:ख आणि अपमान सोसावे लागले, त्या अस्पृश्य समजल्या जाणार्‍या तसंच मागास जातींच्या लोकांना माणूस म्हणून स्वाभिमानानं जगता यावं, शिकता यावं आणि विकासाच्या वाटा त्यांना खुल्या व्हाव्यात यासाठी शाहू छत्रपतींनी जे महान ऐतिहासिक कार्य केलं; त्याची नोंद अर्वाचीन काळातला महाराष्ट्राचा, एवढंच नाही, तर भारताचा इतिहास लिहिणार्‍याला करावीच लागेल.’

हेही वाचा: शाहू महाराजांनी खरंच ब्रिटिशांना मदत केली होती?

जन्मशताब्दी महोत्सव समिती

१९७४ हे वर्ष देशाच्या सामाजिक इतिहासातलं महत्त्वाचं वर्ष होतं. राजर्षी शाहू महाराजांची ही जन्मशताब्दी. पण बसता-उठता शाहूरायांचं नाव घेणार्‍या राज्यकर्त्यांना, कार्यकर्त्यांनाच काय, पण शाहूरायांच्या वंशजांनाही महाराजांच्या जन्मशताब्दीचं विस्मरण झालं होतं. पण याचं भान असणारा एकच द्रष्ट्रा माणूस जागा होता, त्यांचं नाव प्रतापसिंह ऊर्फ बाळासाहेब जाधव!

तेव्हा ते कार्यकारी संपादकपदाची धुरा सांभाळत होते. त्यांनी १० मार्च १९७४ला कोल्हापूर महापालिकेच्या सभागृहात निमंत्रक म्हणून व्यापक बैठक बोलावली. महोत्सव भव्य प्रमाणावर साजरा करण्यासाठी व्यापक समिती स्थापन झाली. सर्व सदस्यांनी त्या समितीचं अध्यक्षपद बाळासाहेबांनीच स्वीकारावं, असा आग्रह धरला.

पण या आग्रहाला नम्रपणे नकार देऊन दलित समाजातले जिल्हाधिकारी शशिकांत दैठणकर यांनाच व्यापक समितीच्या अध्यक्षपदाचा मान द्यावा. तो खर्‍या अर्थानं राजर्षींच्या विचारांचा विजय असेल, असं त्यांनी सांगितलं. त्यांचं म्हणणं समितीनं मानलं, मात्र कार्याध्यक्षपद त्यांनाच स्वीकारायला लावलं.

समितीमधे जिल्ह्यातल्या सर्व खासदार, आमदार, लोकप्रतिनिधी, पदाधिकाऱ्यांचा समावेश होता. त्याचबरोबर साखर कारखाने, सहकारी संस्था, तालीम मंडळं, शिक्षण संस्था, उद्योग अशा सर्व क्षेत्रांतल्या मान्यवरांना समितीत सहभागी करून घेण्यात आलं.

शाहू जयंतीचा अध्यादेश

बाळासाहेबांनी मुख्यमंत्री वसंतराव नाईकांची भेट घेऊन शिवजयंतीप्रमाणे शाहूजयंतीही राज्यस्तरावर साजरी झाली पाहिजे, तसंच कोल्हापुरातल्या शाहू जन्मशताब्दी सोहळ्याला सगळं मंत्रिमंडळ हजर राहिलं पाहिजे, असा आग्रह धरला. मुख्यमंत्री आणि मंत्रिमंडळानं त्याला सहर्ष मान्यता दिली. शासकीय पातळीवर शाहू जयंती साजरी करण्यासाठी शासनाला अध्यादेश काढणं बाळासाहेबांनी भाग पाडलं.

लोकमान्य टिळकांमुळे शिवजयंती साजरी होऊ लागली. त्याचप्रमाणे बाळासाहेबांमुळे शाहू जयंती साजरी होऊ लागली. शाहू जन्मशताब्दी सोहळ्याला सारं मंत्रिमंडळ उपस्थित राहिलं. शाहू स्टेडियमवर लाखोंच्या उपस्थितीत भव्य जन्मशताब्दीचा मुख्य सोहळा झाला. सोहळ्यानिमित्त अतिप्रचंड मिरवणूक निघाली. ही मिरवणूक पाच तास चालली होती.

या शाहू जन्मशताब्दीच्या सोहळ्याचं श्रेय बाळासाहेबांना आहे, असं जिल्हाधिकारी शशिकांत दैठणकर यांनी त्यांच्या लेखामधे नमूद केलंय. या सोहळ्याच्या दरम्यानच कोल्हापुरात राजर्षींच्या कर्तृत्वाला साजेसं स्मारक झालं पाहिजे, असा प्रस्ताव बाळासाहेबांनी मांडला होता.

हे स्मारक उभं करण्यासाठी पन्नास लाखांचा निधी आवश्यक होता. तो उभा करण्याची कामगिरीही बाळासाहेबांनी आपल्या शिरावर घेतली आणि तो जमा करूनही दाखवला. त्याच निधीतून दसरा चौकात ‘राजर्षी शाहू स्मारक भवन’ ही वास्तू निर्माण झाली. ३ फेब्रुवारी १९८१ला ‘राजर्षी शाहू स्मारक भवन’चं उद्घाटन तत्कालीन मुख्यमंत्री बॅ. ए. आर. अंतुलेंच्या हस्ते करण्यात आलं.

हेही वाचा: शाहू महाराजांच्या एन्फ्ल्युएन्झा मंडळानं स्पॅनिश फ्लूला रोखून दाखवलं!

शाहूचरित्रासाठी पुढारीचा पाठिंबा

१९९० मधे कि. का. चौधरी या नतद्रष्ट माणसानं संपादित केलेल्या कोल्हापूर गॅझेटियरमधे शाहू महाराजांची निंदानालस्ती करण्यात आलेली आढळल्यावर बाळासाहेबांनी संपादक मंडळाबरोबरच तत्कालीन सरकारवरही तोफांची सरबत्तीच केली. मग त्यांनी कोल्हापूरकरांची एक लढाऊ फळीच उभी केली आणि सरकारला गॅझेटियरमधली सगळी वादग्रस्त पानं रद्द करायला भाग पाडलं. हे सामर्थ्य होतं बाळासाहेबांचं आणि त्यांच्या ‘पुढारी’चं!

१९९३ मधे बाळासाहेबांनी मला भेटीचा निरोप दिला. मी भेटलो. त्यांनी माझ्यापुढे ‘पुढारी’ची लोकप्रिय पुरवणी ‘बहार’मधे राजर्षी शाहू महाराजांवर दीर्घ मालिका लिहायला सांगितलं. बाळासाहेबांच्या या दूरदर्शीपणामुळेच माझ्या हातून ‘लोकराजा राजर्षी शाहू महाराज’ ही मालिका लिहून झाली. ही मालिका दीड वर्षं चालली. त्याचा ग्रंथही निघाला. त्याच्या अनेक आवृत्त्या प्रसिद्ध झाल्या. याचं सर्व श्रेय बाळासाहेबांचंच!

कोल्हापूर ते दिल्लीची गरुडझेप

६ मार्च १९९७ हा दिवस उत्तर प्रदेशसाठी तसाच महाराष्ट्रासाठीही ऐतिहासिक स्वरूपाचा होता. याच दिवशी कानपूरमधे अतिभव्य असा ‘शाहू महोत्सव’ साजरा करण्यात आला, तोही मायावती या एका दलित नेतृत्वाच्या पुढाकाराने! या महोत्सवाची प्रेरणा मात्र ‘पुढारी’चीच होती, हे मुद्दाम नमूद करावंसं वाटतं. ही गोष्ट प्रत्यक्ष बहुजन समाज पार्टीचे सर्वेसर्वा कांशीरामजी यांनी वेळोवेळी अगदी दिलखुलासपणे मान्य केली होती.

उत्तर प्रदेशात सत्तेवर आल्यावर शाहू महाराजांच्या नावे जिल्हा करावा, अशी सूचना बाळासाहेबांनी कांशीराम यांना केली आणि त्यांनी ती मान्य केली. त्यांची सत्ता आल्यावर त्यांनी ते करूनही दाखवलं. कानपुरात झालेल्या या महोत्सवासाठी कोल्हापुरातून खास रेल्वेनं बाराशेहून अधिक प्रतिनिधी पाठवण्यात आले आणि त्याचा सर्व खर्च ‘पुढारी’नं उचलला!

बाळासाहेब कामानिमित्त नेहमी दिल्लीला जातात. त्यांच्या असं लक्षात आलं, की संसदेच्या प्रांगणात अनेक नेत्यांचे आणि महापुरुषांचे पुतळे आहेत; पण तिथं राजर्षींचा मात्र पुतळा नाही. त्यांनी संसद प्रांगणात शाहूरायांचा पुतळा उभा करण्याचा चंग बांधला.

१७ फेब्रुवारी २००९ला तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांच्या हस्ते संसद भवनातल्या हिरवळीवर राजर्षी शाहू महाराजांच्या पुतळ्याचं अनावरण झालं. त्याच वेळी कोल्हापुरात बाळासाहेबांच्या मार्गदर्शनाखाली भव्य ‘शाहू महोत्सव’ साजरा करण्यात आला. राजर्षी शाहूरायांच्या स्मृती शताब्दीच्या औचित्यानं बाळासाहेब जाधव यांनी केलेल्या महत्कार्याच्या स्मृतींना उजाळा देणंही औचित्यपूर्णच ठरेल!

हेही वाचा: 

सारं काही समष्टीचा एल्गार

शिवरायांचं प्रतीक ही वारसदारांनी गमावलेली संधी

गणेश देवी सांगतायत, भारतातल्या जातव्यवस्थेच्या निर्मितीची कूळकथा

मराठ्यांना रोखण्याचा प्रस्ताव मांडणाऱ्या गोळवलकरांना बाबासाहेबांनी काय उत्तर दिलं?

(दैनिक पुढारीच्या बहार पुरवणीतून साभार)