आपल्याला कुठल्या प्रकारची लोकशाही हवीय?

०८ फेब्रुवारी २०२२

वाचन वेळ : ९ मिनिटं


नुकत्याच पार पडलेल्या प्रजासत्ताक दिनाला राष्ट्रपतींनी देशातल्या सध्याच्या परिस्थितीवर बोलताना सरकारचं भरभरून कौतुक केलं. त्यांच्या याच भाषणाचा आधार घेत ३ फेब्रुवारीला तृणमूल कॉंग्रेसच्या खासदार महुआ मोईत्रा यांनी आपल्या भाषणातून सरकारवर जोरदार टीका केली. त्या भाषणाची अनंत घोटगाळकर यांनी केलेली अनुवादित पोस्ट इथं देत आहोत.

सन्माननीय सभापती महोदय आणि आदरणीय सहकारी ,

ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस या माझ्या पक्षाच्या वतीने राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणावर बोलण्यासाठी मी आज इथं उभी आहे. राष्ट्रपतींचं अभिभाषण म्हणजे संघराज्यातल्या वर्तमान परिस्थितीचं सरकारच्या दृष्टिकोनातून केलेलं मूल्यमापन असतं. या मूल्यमापनाशी असलेला माझा प्रखर मतभेद नोंदवण्यासाठी आणि आज आपल्यासमोर उभा ठाकलेला सगळ्यात महत्त्वाचा प्रश्न इथं उपस्थित करण्यासाठी मी आपल्यासमोर उभी आहे.

आपल्याला कुठल्या प्रकारचं प्रजासत्ताक हवंय? आज आपल्याला कुठल्या प्रकारचा भारत हवाय? जिच्या पाठीशी आपण उभे राहू, जिच्यासाठी आपण लढू, शिव्याशाप खाऊ आणि तुरुंगातही जाऊ ती भारत नावाची संकल्पना नेमकी आहे तरी काय? 

संविधानाची हेळसांड

आपलं संविधान हे एक जितंजागतं संविधान आहे. त्यात सतत प्राण फुंकत राहण्याची आपली तयारी असेल तोवरच त्याचा श्वास चालू राहील. नाहीतर तो निव्वळ एक कागदाचा तुकडा ठरेल. काळा आणि पांढरा. कागदाचा एक तुकडा. एखादे बहुसंख्यांकवादी सरकार कुठल्याही क्षणी रंगाचा बेरंग करणाऱ्या छटांचे फटकारे त्यात बेमालूम मिसळू शकेल असा तुकडा. 

आपण निवडून दिलेलं सरकार राज्यघटनेची वाच्यार्थाने आणि तत्वार्थानेही पाठराखण करेल असा विश्वास लोकांनी बाळगलेला असतो. सरकार याबाबतीत अपयशी ठरलं की आपल्या सगळ्यांच्याच वाट्याला अपयश येतं आणि म्हणूनच, भारतीयांनी आरामात बसून घटनांचे निव्वळ साक्षीदार होत एकमेकाला प्रजासत्ताक दिनाच्या शुभेच्छा देत राहणं मुळीच पुरेसं ठरत नाही. 

स्वातंत्र्यसैनिकांच्या आदराचा देखावा

या सरकारला इतिहासच बदलायचाय. यांना भविष्याची धास्ती वाटते आणि वर्तमानाबद्दल ते साशंक आहेत. १९६०च्या दशकात रॉबर्ट केनेडी यांनी अशा द्वेषाक्त शक्तींविरुद्ध इशारा दिलेला होता. माननीय राष्ट्रपतींनी आपल्या भाषणाच्या सुरवातीलाच भारतीयांना आपले हक्क मिळवून देणाऱ्या स्वातंत्र्यसैनिकांचे स्मरण केले.

गुरु तेगबहाद्दूर, व्ही. ओ. चिदंबरम पिल्लाई आणि नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्याबद्दल ते बोलले. पण ही केवळ तोंडपूजा होती. खरं तर, भारताच्या मर्यादाशील, बहुलतावादी, सर्वधर्मसमभाव जपणाऱ्या भूतकाळाची नुसती आठवण काढली तरी हे सरकार पार धास्तावून जातं. म्हणून तर पश्चिम बंगाल, तमिळनाडू आणि केरळचे चित्ररथ या सरकारनं नाकारले.

कारण त्या चित्ररथात आपल्याला ‘जय हिंद’चा नारा शिकवणारे नेताजी होते. भारतीय लोक वेगवेगळे असले तरी ती सारी एकाच मातेची लेकरं आहेत असं म्हणणारे सुब्रह्मण्यम भारतीयार होते. राजद्रोहाच्या आरोपाखाली तुरुंगवासाचं भय दाखवलं जाऊनही आपली राजकीय चळवळ चालूच ठेवणारे व्ही.ओ. चिदंबरम पिल्लाई होते. एक दगड उचलून त्याची ईरव शिवा म्हणून पूजा मांडणारे नारायण गुरु होते.

काल्पनिक भूतकाळाच्या गौरवात मात्र त्यांच्याकडून कधी खळ पडत नाही. या सरकारनं स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून सावरकरांचं पुनरुत्थान घडवून आणलंय. सुटकेसाठी त्यांनी ब्रिटिशांना उद्देशून लिहिलेलं क्षमायाचनेचं पत्र म्हणजे युद्धनीतीकौशल्याचा बहारदार नमुना ठरवला जातोय. चक्क फॅसिझमचे कट्टर विरोधक असलेल्या भगतसिंगांचा अपहार केला जातोय. गृहमंत्री झाल्यावर आरएसएसवर सरळ बंदीच घालणाऱ्या सरदार वल्लभभाई पटेलांची उचलेगिरी केली जातेय.

हेही वाचा : लोकशाही मुल्यांमुळेच रयतेला शिवशाही हवीहवीशी

स्वातंत्र्यसैनिकांच्या विचारांना तिलांजली

राष्ट्रपतींच्या भाषणात नेताजींचा सतत उल्लेख केला गेलाय. या प्रजासत्ताकाला मी याची आठवण करून देते की सगळ्या धर्मांच्या बाबतीत भारत सरकारने पूर्णतः निःपक्षपाती आणि भेदरहित दृष्टिकोन बाळगला पाहिजे असं म्हणणारे नेताजीच होते. मुस्लिमांच्या वंशच्छेदाच्या रक्त गोठवणाऱ्या आरोळ्या ठोकणाऱ्या हरिद्वारच्या धर्मसंसदेला नेताजींनी मान्यता दिली असती का?

१४ जून १९३८ रोजी आत्ता बांगलादेशमधे असलेल्या कुमीला गावात नेताजी म्हणाले होते, ‘जातीयवादाने आपला घाणेरडा चेहरा ठार नंग्या स्वरूपात पुन्हा वर काढलाय.’ टिपू सुलतानचा झेप घेणारा वाघ हे नेताजींच्या आझाद हिंद सेनेच्या बिल्ल्यावरचं पदचिन्ह होतं. पाठ्यपुस्तकातून तुम्ही हद्दपार केला तोच हा टिपू सुलतान. त्याच्या नावाचा एखादा रस्ता किंवा मैदान असणंही तुम्हाला सहन होत नाही.

आझाद हिंद सेनेचं ब्रीदवाक्य तीन उर्दू शब्दांनी बनलं होतं: इत्तेहाद, इतमद आणि कुर्बानी. एकता, विश्वास आणि त्याग! आणि याच उर्दू भाषेला जम्मू- काश्मीरची प्रथम आणि अधिकृत भाषा या पदावरून हटवून तिथं हिंदीची प्रतिष्ठापना करताना तुम्हाला आनंदाच्या उकळ्या फुटत होत्या. 

स्वातंत्र्यलढ्याचा असाही अपमान

बापूंच्या नेतृत्वाखाली खादी ही कशी सद्भावाचं प्रतीक बनली होती याचा उल्लेख राष्ट्रपतींच्या भाषणात आहे. पण त्या अधर्मी धर्मसंसदेने तर बापूंची पुन्हा एकदा हत्या करण्यासाठी हाकारा उठवलाय. गांधीजींच्या मारेकऱ्याचं उदात्तीकरण करण्यात तुम्ही यापूर्वीच यशस्वी झालाय.

आता आपल्या मुलांना ‘बिटींग द रिट्रीट’ हे प्रजासत्ताक सोहळ्याच्या समारोपातलं संचलन गांधीजींच्या आवडत्या गाण्याशिवायच पाहावं लागणार आहे. त्यांच्यासाठी त्या गाण्याच्या काही ओळींची आठवण मला करून द्यावीशी वाटते. 

Come not in terrors, as the King of kings;
But kind and good, with healing in Thy wings:
Tears for all woes, a heart for every plea;
Come, Friend of sinners, thus abide with me.
अर्थ: “नको येऊस भय दावीत, राजांच्या अधिराजासारखा 
 ये दयार्द्र आणि कल्याणप्रद , पंखात व्याधिहारी स्पर्श घेऊन 
प्रत्येकाच्या वेदनांसाठी तुजकडे आसवे असोत, 
प्रत्येकाचा पुकारा हृदयाला भिडो तुझ्या 
ये पापी जनांच्या सुहृदा, असा मजसमीप वास कर.”

आमच्या हक्कांसाठी लढलेल्या या महान विभूतींबद्दल राष्ट्रपतींच्या भाषणात गौरवोद्गार काढले गेलेत. पण आपल्या राज्यघटनेनं ग्वाही दिलेले सगळे हक्क आणि सगळ्या प्रकारची स्वातंत्र्ये खरोखरच भावी भारताला आणि सगळ्या भारतीयांना प्रत्यक्षात उपभोगता आली तर आपणच अप्रस्तुत ठरू अशी भीती आपल्या प्रजासत्ताकाच्या आत्ताच्या अधिपतींना वाटतेय.

हेही वाचा : प्रिय मोदीजी, आम्ही देशाच्या भविष्याबद्दल चिंतेत आहोत

जागतिक टक्केवारीत घसरलेला भारत

‘फ्रीडम हाऊस’च्या २०२१च्या अहवालात भारताचा दर्जा पूर्वी स्वतंत्र असा ठरवला गेला होता तो आता ‘अंशतः स्वतंत्र’ असा घसरलाय. जागतिक वृत्तपत्र स्वातंत्र्य निर्देशांकानुसार भारताला १८० देशांच्या यादीत १४२वं स्थान प्राप्त झालंय.

आज पत्रकारांच्या दृष्टीने सगळ्यात धोकादायक असलेल्या प्रदेशात आपली गणना होतेय. व्यक्तिगत, नागरी आणि आर्थिक स्वातंत्र्याचं मोजमाप करणाऱ्या मानवी स्वातंत्र्य निर्देशांकात एकूण १६० देशात भारताचे स्थान १११वं नोंदलं गेलंय.

विविधतेतल्या एकतेची भीती

आपण जसे आहोत तसेच छान आहोत अशा समाधानात राहू पाहणाऱ्या उद्याच्या भारताचं सत्ताधीशांना भय वाटतं. भय वाटतं सत्ताधीशांना अशा भारताचं. हे बोलताना राग येतोय पण इथं प्रेमाने बोलायला सांगताय तर मी रामधारी सिंह दिनकरजींची एक कविताच उद्धृत करू इच्छिते.

सहनशीलता, क्षमा, दया को तभी पूजता जग है,
बल का दर्प चमकता उस के पीछे जब जगमग है।

आहोत तसेच छान आहोत असं मानणाऱ्या भारताचं सत्ताधीशांना भय वाटतं. परस्परांहून वेगवेगळं असण्याचं वास्तव समाधानानं स्वीकारणाऱ्या भारताचं तुम्हाला भय वाटतं. म्हणून एखादा जैन मुलगा घरच्यांना न सांगता अहमदाबादच्या खाऊ गल्लीतील गाड्यावर चवीने काठी कबाब खाऊ लागला की तुमचा थरकाप उडतो. मग तुम्ही कोणती उपाययोजना करता? गुजरातच्या नगरपालिका क्षेत्रातल्या खाऊगल्ल्यांमधे मांसाहारी अन्नपदार्थावरच तुम्ही बंदी घालता.

हेही वाचा : सरकारी उद्योग विकणं हा तर कातडीबचावूपणा : अभय टिळक

सरकारी यंत्रणांवर ताबा

निवडणूक तोंडावर असताना सरकारी यंत्रणांना हाताशी धरून विरोधी नेत्यांच्या घरावर छापा टाकता येणार नाही असाही काळ उद्या येईल अशी भीती वाटत असते तुम्हाला. मग तुमच्या कुठल्याही म्हणण्यापुढे नीट मान तुकवतील याची खात्री असलेल्या सीबीआयच्या गरजू प्रमुखांना तुम्ही आणखी मुदतवाढ देता.

उद्या राज्यातले अधिकारी केंद्राच्या धाकदपटशाहीला जुमानणार नाहीत अशा तुम्हाला भीती वाटते. म्हणून मग भारतीय प्रशासन अधिकाऱ्यांच्या केडरचे नियमच तुम्ही बदलून टाकता. आपण उद्या अप्रस्तुत ठरू, निःसंदर्भ ठरू ही भीतीच तुमच्या या असल्या वर्तनाला कारणीभूत आहे. 

नुसती आमची मतं मिळवून तुमचं पोट भरलेलं नाही. तुम्हाला आमच्या मेंदूत शिरायचंय. आमच्या घरात शिरून आम्ही काय खावं, काय ल्यावं, कोणावर प्रेम करावं याचे धडे आम्हाला द्यायचेत. अहो, पण तुमच्या हृदयातली ही भीती भविष्यकाळाच्या आगमनाच्या आड कधीच येऊ शकणार नाही. 

जिस सुबह के खातिर जुग जुग से हम सब मर मर कर जीते हैं,
वह सुबह कभी तो आयेगी।
इन भूखी प्यासी रुहों पर इक दिन तो करम फरमाएगी,
वह सुबह कभी तो आयेगी।

सरकारचा आमच्यावर विश्वासच नाही

केनेडींनी आपल्याला सांगून ठेवलंय. ज्या लोकांना इतिहासाचं चक्र थांबवायचं असतं त्यांचा वर्तमानावरच विश्वास नसतो. आधार कार्ड मतदानाच्या अधिकाराशी जोडण्याचा कायदा हे सरकार आणतं. तेव्हा खऱ्या मतदारांचा मतदानाचा अधिकारच हिरावून घेतला जाण्याची पुरेपूर शक्यता त्यातून निर्माण होत असते. आपल्या प्रजासत्ताकाच्या मूळ गाभ्यावरच या सरकारचा विश्वास नसल्याचं त्यातून स्पष्ट होते. 

तुमचा आमच्या अन्नदात्यांवरही विश्वास नाही. ते तीन शेतीविषयक कायदे आणू नका असं ते तुम्हाला सतत सांगत होते. मला वाटतं ते कायदे तुम्ही मागे घेतलेत तेही पश्चिम उत्तरप्रदेशातल्या सत्तर जागा गमावण्याच्या भीतीपोटी. ७००हून जास्त शेतकऱ्यांचे बळी गेल्याचा तुम्हाला काही पश्चात्ताप झाला म्हणून नाही. आजही पिकांना किमान आधारभूत किंमत देण्याच्या शेतकऱ्यांच्या प्रमुख मागणीवर तुम्ही कोणतीच लेखी हमी दिली नाहीय. 

तुमचा जाटांवर विश्वास नाही. शिखांवर विश्वास नाही. जो कोणी ठामपणे तुमच्यापुढे उभा ठाकतो त्या कुणावरच तुमचा विश्वास नाही. तरी निवडणूक जवळ आली की मात्र निलाजरेपणाने पगडी डोक्यावर चढवून तुम्ही आघाडीसाठी हात पुढं करता. पण या वेळी चौधरी मंडळी मागचं विसरणार नाहीत.

हेही वाचा : मोदी लोकशाही मार्गाने सत्तेत आलेत, त्यांना हरवण्यासाठीही तोच मार्ग वापरावा लागेल

लखीमपुर-खेरी प्रकरणावर टीका

या सरकारच्या विद्यमान मंत्र्याच्या मुलानं पाच शेतकऱ्यांवर गाडी घालून त्यांना ठार मारलं आणि त्याला अटक करायला या सरकारने तब्बल तीन दिवस घेतले. शेवटी अटक केली तीही या क्रौर्यामुळे हादरून गेलेल्या सर्वोच्च न्यायालयाने हस्तक्षेप केला म्हणून. ही गोष्ट चौधरी विसरणार नाहीत. खेरी मधून लोकसभेवर निवडून आलेल्या त्या राज्यमंत्र्याची पदावरून हकालपट्टी करा अशी मागणी मी या व्यासपीठावरून करतेय.

ते या पदाला चिकटून असलेला प्रत्येक मिनिट म्हणजे फक्त लोकशाहीचाच नाही तर आपल्या राजकीय जीवनातल्या सुसंस्कृततेचा, नैतिकतेचा आणि आत्मसन्मानाचाच घोर अपमान आहे. खरं तर इथं उभं राहून मला हे सांगावं लागू नये. तुमच्या विवेकबुद्धीनेच तुम्हाला हे सांगायला हवं होतं. पण म्हणतात ना, जब नाश मनुज पर छाता है तो पहले विवेक मर जाता है।

पेगॅससचा राडा

आपल्या प्रजासत्ताकाचे अधिपती वर्तमानाबद्दल किती अविश्वास बाळगतात याच ज्वलंत उदाहरण म्हणजे पेगॅससचा राडा. होय. बोलणार मी या विषयावर. आज जे सत्तारूढ बाकांवर बसलेत त्यांनीच तर एक अख्खं सरकारच्या सरकार २जी प्रश्नावरून खाली खेचलं आणि हा २जी प्रश्नही त्यावेळी न्यायासनासमोर होता. तेव्हा हा प्रश्न न्यायप्रविष्ट असल्याचं तुणतुणं माझ्यासमोर वाजवू नका. बोलणार मी या विषयावर. 

करदात्यांचा पैसा आपल्याच नागरिकांवर हेरगिरी करण्यासाठी खास तंत्रज्ञान विकत घ्यायला वापरल्याचा आरोप या सरकारवर करण्यात आलाय. एका आघाडीच्या पत्रकाराच्या शब्दात सांगायचं तर ‘न्यूयॉर्क टाईम्स’ खोटं बोलतंय, ‘द वायर’ खोटं बोलतंय, ‘ॲम्नेस्टी इंटरनॅशनल’ खोटं बोलतंय, फ्रेंच, जर्मन आणि अमेरिकन सरकार खोटं बोलतंय, एनएसओवर खटला भरणारे व्हाट्सॲप आणि ॲपल खोटं बोलतायत.

सोयीचे कायदे बनवणारं सरकार

एक आपलं हे सरकार तेवढंच काय ते पेगॅससच्या बाबतीत सत्यनिष्ठेचा मनोरम पण एकाकी प्रत्यय देतंय. एक मंत्री या लोकांना ‘सुपारी मीडिया’ म्हणतोय आणि दुसरा इथं उभा राहून निर्लज्जपणे आम्हाला सांगतोय. कायद्यातल्या खासगीपणाचं उल्लंघन न करण्याच्या प्रत्येक तरतुदीतून स्वतःला मात्र सूट देणाऱ्या डेटा संरक्षण विधेयकाचं हे सरकार कसं काय समर्थन करू शकतं? 

भारत हे घटकराज्यांनी मिळून बनलेलं संघराज्य आहे. भारताच्या सध्याच्या संघराज्यात्मक संरचनेबद्दल तुमच्या मनात मुळीच आदर नाही. एरवी राज्याच्या भूमीत देशाच्या सीमेपासून ५० किलोमीटर आतपर्यंत सीमा सुरक्षा दलाचे अधिकारक्षेत्र विस्तारण्याच्या तद्दन बेकायदेशीर निर्णयाचं तुम्ही कसं काय समर्थन करू शकला असता?

हेही वाचा : माहिती अधिकारात बदल करुन सरकारला काय साधायचंय? 

इतर धर्मांवरचा अविश्वास

सिद्दीकी कप्पन या पत्रकारावरचा तुमचा अविश्वास तर या टोकाचा आहे की तो हाथरसला पोचलेलाही नसताना आणि आपलं वार्तापत्र त्यानं अजून लिहिलेलंही नसताना तुम्ही त्याला सरळ अटक करून टाकता. मुन्वर फारुकी या विनोदवीराने न केलेल्या विनोदाबद्दलही तुम्ही असाच अविश्वास दाखवता. 

राष्ट्रपतींच्या भाषणात म्हटलंय की तिहेरी तलाक पद्धत रद्द करून, हज यात्रेवरील बंधन हटवून मुस्लिम स्त्रियांच्या बंधमुक्तीची सुरवात या सरकारने केलीय. तरी देशातल्या मुस्लिम महिलांना २०२२च्या पहिल्याच दिवशी बुलीबाई ॲपवर आपला लिलाव होत असल्याचं वास्तव पहावं लागलं. २०२१च्या सुली डील्स या ॲपचीच ही दुसरी आवृत्ती होती. तीव्र प्रतिक्रियांचे तडाखे बसल्यावर मग कुठे सरकारला जाग आली आणि काही लोकांना अटक केली गेली.

आज मुसलमानांना घर भाड्यानं दिलं जात नाही. भारतात कोविड त्यांनीच पसरवला असले आरोप त्यांच्यावर केले जातात. त्यांच्यावर आर्थिक बहिष्कार टाकला जातो आणि प्रशासनानेच आखून दिलेल्या जागी नमाज पढायला त्यांना मनाई केली जाते. या सरकारनं सुरु केलेल्या ऐंशी विरुद्ध वीस टक्क्यांच्या लढाईमुळं आपल्या पवित्र प्रजासत्ताकाचाच १०० टक्के नाश होऊ शकण्याचा धोका आज निर्माण झालाय.

‘युनायटेड ख्रिश्चन फोरम’च्या म्हणण्याप्रमाणे केवळ २०२१मधे देशात ख्रिश्चनांवर ४६० हल्ले झालेत. हिंसक जमावांनी १६ गावांमधे चर्च, ख्रिश्चन समुदाय आणि समारंभांवर हल्ले केलेत. करीमपूर नादिया या गावातल्या माझ्या घरात मोनीरूल शेख नावाच्या वृद्धाने गेल्या वर्षी मला जे सांगितलं ते इथं सांगताना शरमेनं आणि भयानं माझं मन व्याकुळ झालंय. तो म्हणाला होता, ‘मा, एता तोमदेर नीतीर लोडाई आमदेर बचेर लोडाई.’
‘मा, तुमच्या दृष्टीने ही एक वैचारिक लढाई आहे. आमच्या दृष्टीने मात्र हे जीवनमरणाचे युद्ध आहे.’

ही आपली लढाई

पण आज भारतीय म्हणून एक गोष्ट आपण लक्षात घेतली पाहिजे. आपल्याला हे प्रजासत्ताक टिकवायचं असेल तर जबाबदारी आपलीच आहे. जे जे वकील, अभिनेते, व्यावसायिक देशात बदल झाला पाहिजे असं म्हणतात त्या सगळ्यांना, आपणा सर्वांना मी सांगू इच्छिते. लढाईची वेळ आपण निवडू शकत नाही. रणशिंग फुंकलं गेलंय.

आज या क्षणी आपल्या प्रजासत्ताकाच्या सगळ्या नागरिकांनी संघर्ष करण्याची वेळ आलीय. यह सुबह हमीं से आयेगी। माझा सांसदीय विशेषाधिकार वापरून मी न्यायव्यवस्थेला सांगते. तुम्हीच या देशाचा शेवटचा तरणोपाय आहात. तुम्हीच यातून मार्ग काढू शकता. आमची निराशा करू नका. कृतीशील हस्तक्षेप करा. यह सुबह हमीं से आयेगी।

हेही वाचा : 

जिंकू किंवा मरू, बेरोजगारीशी लढू!

कलम ३७० रद्द होणं हा राजकीय इच्छाशक्‍तीचा विजय

आपल्यासमोर येणारे देशाच्या जीडीपी ग्रोथचे आकडे दिशाभूल करणारे

मध्यम वर्गाला आर्थिक पॅकेज नाही, तर थाळी वाजवण्याचा टास्क पाहिजे