गणपतराव देशमुख: आधुनिक महाराष्ट्राच्या विकासाचे सहभागी साक्षीदार

३१ जुलै २०२१

वाचन वेळ : ५ मिनिटं


महाराष्ट्राच्या राजकारणातलं ऋषीतुल्य व्यक्तिमत्त्व असलेल्या गणपतराव देशमुख यांचं काल निधन झालं. सोलापूरच्या सांगोला मतदारसंघातून ते तब्बल ११ वेळा विधानसभेवर निवडून आले. निष्ठा, चारित्र्य, सचोटी त्यांनी स्वत: अंगिकारल्याच, पण मतदारांवरही त्याचे संस्कार केले. दुष्काळी भागात पाण्यासाठी चळवळी उभारल्या. त्यांच्या राजकीय, सामाजिक कारकिर्दीला उजाळा देणारी ज्येष्ठ पत्रकार विजय चोरमारे यांची ही फेसबुक पोस्ट.

पांढरा शर्ट, पांढरी पँट, हातात बॅग असं साधारणपणे जुन्या काळातलं गुरुजींशी साधर्म्य असलेलं गणपतराव देशमुख यांचं व्यक्तिमत्त्व. त्यांना पाहिल्यानंतर या माणसाने विधानसभेच्या अकरा निवडणुका जिंकल्यात, यावर विश्वास बसायचा नाही. कारण आमदाराची आजच्या काळातली प्रतिमा खूप वेगळी आहे. राजकारणही खूप झपाट्याने बदलतंय. माणसांची मनं आणि मतं बदलतायत. पण या बाजारात बदलले नाहीत, ते गणपतराव देशमुख.

समान काम, समान दामाची मागणी

तळागाळातल्या माणसांच्या प्रश्नांप्रती असलेली गणपतरावांची तळमळ कणभरही कमी झाली नाही. १९७२च्या दुष्काळाचा काळ होता. पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी सोलापूरला भेट दिली, त्यावेळी वसंतराव नाईक वगैरेंच्यासोबत गणपतरावांनी विमानतळावर इंदिराजींची भेट घेतली.

दुष्काळाशी संबंधित अनेक मागण्या त्यांनी इंदिराजींकडे केल्या. त्याचवेळी एक मागणी होती, समान काम समान दाम अशी. त्यावेळी पुरुषांना तीन रुपये आणि महिलांना अडीच रुपये मजुरी होती. गणतपतरावांनी ती समान करण्याची मागणी केली आणि इंदिराजींनी तिथल्या तिथे ती मंजूर केली. तळमळीचा हाच धागा घेऊन त्यांची वाटचाल सुरू राहिली.

हेही वाचा: प्रा. यशवंत सुमंत: कृतिशील समन्वयी विचारवंत

विधानसभेची पहिली निवडणूक

गणपतरावांचं मूळ गाव मोहोळ तालुक्यातलं पेणूर. वकिली करण्यासाठी ते सांगोल्यात आले. त्यावेळी संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ जोरात सुरू होती. सांगोला तालुक्यात भूमिगत राहून पत्रकं वाटण्याचं काम त्यांनी केलं. संपूर्ण तालुक्यावर काँग्रेसचा एकछत्री अंमल होता. तशातच निवडणुका लागल्या.

राऊत नावाचे विद्यमान आमदार होते. त्यांच्या विरोधात कुणी उभं राहायचं हा प्रश्न होता. उभं राहायचं म्हणजे हमखास पडायचंच होतं. पडायचंच आहे, तर गणपतरावांना उभं करूया, असं संयुक्त महाराष्ट्र समितीच्या एका बैठकीत ठरलं आणि गणपतराव विधानसभेचे उमेदवार बनले.

निवडणुक प्रचार काळात अनेक गावांमधे गणपतरावांना लोकांनी येऊसुद्धा दिलं नाही. अशा स्थितीत शक्य तिथे पोचून गणपतराव सभा घ्यायचे. एस. एम. जोशी, शंकरराव मोरे, आचार्य अत्रे वगैरेंच्या सभा ऐकून वक्तृत्व कमावलं होतं, त्याचा उपयोग होऊ लागला. लोक प्रत्यक्ष सभेला न येता लांबूनच त्यांचं भाषण ऐकायचे.

सामाजिक सलोख्याचा विजय

लोकांचा प्रत्यक्षात प्रतिसाद न मिळालेल्या या पहिल्या निवडणुकीत गणपतराव निवडून आले, ते मराठा समाजाच्या मतांवर. मराठा समाजाचं प्राबल्य असलेल्या गावांनी गणपतरावांना भरभरून मतं दिली.
सांगोल्यातली जनता त्यावेळीही जातीवर आधारित मतं देत नव्हती आणि पन्नास वर्षांनीही परिस्थितीत फरक पडला नाही. हा सामाजिक सलोखा टिकवून ठेवण्याचं श्रेय गणपतरावांच्याकडे जातं.

निवडून आल्यानंतरचा त्यांचा सुरवातीचा काळ मोठा खडतर होता. आमदार असले तरी सगळ्या ग्रामपंचायतींवर काँग्रेसचं वर्चस्व. त्यामुळे पंचायत समिती काही त्यांना जिंकता आली नव्हती. कारण पंचायत समितीसाठी ग्रामपंचायत सदस्यांचं मतदान होतं आणि तालुक्यातल्या बहुतांश ग्रामपंचायती काँग्रेसच्या ताब्यात होत्या. बऱ्याच वर्षांनी त्यांना पंचायत समिती जिंकता आली.

हेही वाचा: जैतुनबींच्या निमित्ताने महाराष्ट्राचं व्यापक तत्त्वज्ञान भारतभर पोचलं असतं पण?

सर्वसमावेशक नेतृत्व

सुरवातीपासून सांगोल्यातल्या गरीब, कष्टकरी माणसांच्या मनात गणपतराव देशमुख हा आपला माणूस असल्याची भावना राहिली आणि त्याच भावनेवर ते साठेक वर्ष राजकारणात तगून राहिले. एकाच पक्षाकडून, एकाच मतदार संघातून तेरा निवडणुका त्यांनी लढवल्या.

दोनवेळा त्यांचा पराभव झाला. एकदा मतदारसंघाच्या रचनेत काही बदल झाल्यामुळे ते हरले. किरकोळ मतांनी त्यांचा पराभव झाला, तरीही त्यांनी फेरमतमोजणीची मागणी केली नाही. त्यांच्या विरोधात मतदान करणारेही त्यांच्या पराभवाने दु:खी झाले आणि पुढची निवडणूक गणपतरावांनी मोठ्या फरकाने जिंकली.

या मधल्या काळात देशात आणि महाराष्ट्रातही सामाजिक स्वास्थ्य बिघडवणाऱ्या अनेक घटना घडल्या, पण सांगोला तालुक्यात अशा विषारी वाऱ्याने कधी शिरकाव केला नाही, कारण गणपतरावांचं नेतृत्व.

सामाजिक समतेची अनेक पावलं

सामाजिक समतेसाठी गणपतरावांनी कधी तडजोड केली नाही. सोलापूर जिल्हा परिषदेचे बाबा कारंडे नावाचे गणपतरावांचे समर्थक जिल्हा परिषद सदस्य होते. त्यांनी गणपतरावांच्याविषयी एकदा सांगितलं ते खूप महत्त्वाचं आहे.

‘गणपतरावांनी कधी जात-पात बघून उमेदवारी दिली नाही किंवा दुजाभाव केला नाही. मराठा, ब्राह्मण, होलार, चर्मकार अशा वेगवेगळ्या समाजातल्या लोकांना उमेदवारी मिळते. मी लोणारी समाजाचा. मतदारसंघात माझ्या समाजाची नगण्य म्हणता येतील अशी मतं आहेत. माझ्या विरोधात धनगर समाजाचा उमेदवार होता आणि तो गणपतरावांचा नातेवाईक होता. पण मी निवडून आलो'

'गणपतरावांनी आत एक बाहेर एक असं राजकारण कधी केलं नाही. आमदार निधीचं वाटप करताना लोकसंख्येच्या निकषांवर केलं जातं. लोकशाही पद्धतीने समूह बैठका घेऊन, लोकांशी चर्चा करून विकासकामांबाबतचे निर्णय ते घेतात.’

हेही वाचा: महाराजा सयाजीरावः पहिले आणि एकमेव

जातीयवादी शक्तिंना विरोध

राजकारणाच्या माध्यमातून त्यांनी कोणतेही वैयक्तिक लाभ मिळवले नाहीत. राजकीय भूमिका घेतानाही कधी दुटप्पीपणा केला नाही. योग्य वेळी आघाडी आणि योग्य वेळी पक्ष असे व्यावहारिक निर्णय घेत पक्षही टिकवला आणि मतदारसंघावर वर्चस्वही राखलं.

जातीयवादी शक्तिंशी कधीही हातमिळवणी केली नाही. शरद पवार यांनी माढा मतदारसंघातून लोकसभेची उमेदवारी जाहीर केली तेव्हा त्यांना पहिला पाठिंबा गणपतरावांनी दिला होता आणि पवारांच्या प्रचाराचा नारळ फोडण्याचा मानही ज्येष्ठत्वामुळे गणपतरावांना मिळाला होता.

दुष्काळी भागात पाण्यासाठी चळवळी

ज्या तालुक्यात कापसाचे बोंडही उगवत नाही, तिथे गणपतरावांच्या नेतृत्व आणि मार्गदर्शनाखाली दोन सूतगिरण्या यशस्वीपणे चालवल्या. आशिया खंडातल्या सर्वात उत्कृष्ट सहकारी सूतगिरणी म्हणून सांगोल्याच्या सूतगिरणीची दीर्घकाळ ओळख राहिली.

सांगोला तालुक्याच्या दुष्काळ निवारणासाठी त्यांनी खूप महत्त्वाचं काम केलं. कृष्णा खोरे विकासाची पहिली मागणी गणपतरावांनी नागजला पाणी परिषद घेऊन केली होती. क्रांतिवीर नागनाथअण्णा नायकवडी यांच्यासोबत त्यांनी दुष्काळी भागाच्या पाण्यासाठी दीर्घकाळ चळवळी केल्या. भीमेच्या पाण्यावर प्रादेशिक नळपाणी पुरवठा योजना त्यांनी यशस्वीपणे राबवली.

हेही वाचा: रानडे-फुले यांच्यात मतभेद असूनही दोघांची समाजसुधारणा तत्त्वं एक होती!

साधेपणाचं मूर्तिमंत उदाहरण

मतदारसंघात माणसं जोडणारे गणतपराव विधिमंडळातही आदरणीय व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जातात. डाव्या पक्षांच्या नेत्यांप्रमाणे ते आक्रस्ताळे बोलत नाहीत किंवा समाजवाद्यांप्रमाणे विद्वतप्रचूरही नाही. परंतु त्यांच्या बोलण्यात सामान्य माणसांप्रती कळकळ असते आणि ठामपणा असतो.

ते बोलायला उभे राहतात, तेव्हा सभागृह कानात प्राण आणून ऐकतं. मतदारसंघात असो किंवा मुंबईत त्यांनी साधेपणा सोडला नाही. काही वर्षापूर्वी ते साताऱ्याहून पुण्याला येण्यासाठी एसटी बसमधे बसले. कंडक्टरने तिकिट मागितल्यावर आमदार आहे म्हणून सांगितलं. कंडक्टरला विश्वास बसेना. कारण त्याच्या कारकीर्दीत आमदाराला एसटीत बसलेलं त्यांनी पाहिलं नव्हतं. त्याने आगार व्यवस्थापकांना बोलावून आणलं.

आणखी एक प्रसंग. सांगोल्यात त्यांच्याच संस्थेच्या एका कॉलेजच्या मराठीच्या प्राध्यापकांचं चर्चासत्र होतं. त्याचं उद्घाटन गणपतरावांच्या हस्ते होतं. सभागृहाच्या बाहेर तीनशे रुपये घेऊन नोंदणी करण्यात येत होती. गणपतरावांना ते उशीरा समजलं. उद्घाटन समारंभ आटोपल्यावर अर्ध्या तासात त्यांनी तीनशे रुपये पाठवून दिले आणि स्वत:चीही नोंदणी केली.

राजकारणातलं ऋषीतुल्य व्यक्तिमत्त्व

गणपतराव हे आधुनिक महाराष्ट्राच्या विकासाचे सहभागी साक्षीदार आहेत. शेतकरी कामगार पक्षाची संपूर्ण राज्यात वाताहत झाली असताना गणपतरावांनी मात्र भलत्या तडजोडी केल्या नाहीत. शेतकरी कामगार पक्षाचा लाल बावटा हातात धरूनच मतदारसंघही टिकवला.

निष्ठा, चारित्र्य, सचोटी त्यांनी स्वत: अंगिकारल्याच, पण मतदारांवरही त्याचे संस्कार केले. म्हणूनच मतदारसंघातल्या तिसऱ्या पिढीनेही त्यांना मतदान केलं. गणपतरावांच्या जाण्याने खऱ्या अर्थाने राजकारणातलं ऋषीतुल्य व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेलं आहे.

हेही वाचा: 

शाहू महाराजांनी खरंच ब्रिटिशांना मदत केली होती?

नव्या पिढीनं गांधी-आंबेडकर मतभेदांकडे कसं बघावं?

महाड ते वर्साय, फ्रेंच राज्यक्रांती ते भारतीय राज्यघटना, व्हाया ५ मे

खरोखरचा फुन्सुक वांगडू सांगतोय, लडाखमधे बाहेरचे लोक नकोतच

शाहू महाराजांच्या एन्फ्ल्युएन्झा मंडळानं स्पॅनिश फ्लूला रोखून दाखवलं!