युद्धात बुडालेल्या देशांमधे प्रोपगंडा चालतो तरी कसा?

१६ मार्च २०२२

वाचन वेळ : ६ मिनिटं


लोकांची मतं, विचार, आवडीनिवडी, वागणं हे सगळं नीट नियंत्रित करणं आणि त्यातून त्यांना अपेक्षित असा सामाजिक-राजकीय प्राणी बनवणं यासाठी केला जाणारा प्रचार म्हणजे प्रोपगंडा. युद्धप्रसंगी हा प्रोपगंडा कसा केला जातो, त्यात कोणती तंत्रं वापरली जातात, प्रोपगंडा निष्प्रभ करण्यासाठी काय केलं जातं, हे पाहण्याची एक संधी रशिया-युक्रेन युद्धाने आपल्यासमोर ठेवलीय.

‘युद्धकाळात सत्य हे एवढं मौल्यवान असतं की, त्याला सतत असत्याच्या अंगरक्षकांसोबतच ठेवावं लागतं.’
- सर विन्स्टन चर्चिल.

युक्रेनमधलं खार्कोव शहर. रशियन फौजांकडून बाँबवर्षाव सुरुय. ओलेक्सँड्रा ही २५ वर्षीय तरुणी याच शहरात राहते. तिचे आईवडील मात्र रशियात असतात. युक्रेन-रशियातल्या अनेक कुटुंबांत हे असंच असतं. आई चिंतेत आहे. काही दिवसांपूर्वी त्यांचं फोनवर बोलणं झाले. ओलेक्सँड्राने सगळी परिस्थिती सांगितली. त्यांची चिंता वाढली. पण त्यानंतर ते जे म्हणाले, ते ऐकून ओलेक्सँड्राला धक्काच बसला.

ते म्हणाले, ‘अपघाताने पडले असतील ते बाँब. एरवी रशियन सैनिक नागरिकांना नाही लक्ष्य करणार. ते युक्रेनीच त्यांच्या स्वतःच्या लोकांना मारतायत.’ ओलेक्सँड्राच्या आई-वडिलांचे म्हणणं होतं की, रशियन फौजा या युक्रेनला स्वतंत्र करण्यासाठी गेल्या आहेत. ते कशाचाही विध्वंस करणार नाहीत. ते फक्त लष्करी तळांवर हल्ले करतायत.

युद्धाच्या छायेत जगत असलेल्या आपल्याच मुलीला तिचे आईवडील सांगत होते की, युद्ध होतच नाहीय. वस्तुस्थितीचा इतका विपर्यास होतो कुठून? पण असं करणारे केवळ तेच नव्हते. अनेक रशियन नागरिकांनाही तसंच वाटत होतं. याचं कारण - प्रोपगंडा.

काय असतो प्रोपगंडा?

लोकांची मतं, विचार, आवडीनिवडी, वागणं हे सगळं नीट नियंत्रित करणं आणि त्यातून त्यांना अपेक्षित असा सामाजिक-राजकीय प्राणी बनवणं यासाठी केला जाणारा प्रचार म्हणजे प्रोपगंडा. अर्धसत्य, असत्य, चुकीची माहिती, लोकांच्या भावनांशी, प्रेरणांशी केलेला खेळ, भ्रम आणि भीती, निराशा आणि संतापाची निर्मिती हा सगळा प्रोपगंडाचाच भाग.

युद्धप्रसंगी हा प्रोपगंडा कसा केला जातो, त्यात कोणती तंत्रं वापरली जातात, प्रोपगंडा निष्प्रभ करण्यासाठी काय केलं जातं, हे पाहण्याची एक संधी रशिया-युक्रेन युद्धाने आपल्यासमोर ठेवलीय. तशी वेळ येऊ नये, पण आलीच तर आपल्या समोर काय मांडलेलं असेल हे यातून जाणून घेता येईल. आणि म्हणूनच रशिया, युक्रेनसारख्या देशांचं सध्याचं ‘प्रोपगंडावर्तन’ समजून घ्यायला हवं.

हेही वाचा: उत्तर कोरिया आतून नेमका दिसतो कसा?

रशियाचा सहानुभूती मिळवणारा प्रोपगंडा

रशिया हा आक्रमक देश. व्लादिमीर पुतीन हे रशियाचे हुकूमशहा. ते युक्रेनवर मनात येईल तेव्हा आक्रमण करू शकले असते. पण तसं करण्यात आलेलं नाही. अनेकांना वाटतं की, हुकूमशहावर कोणतीच बंधनं नसतात. तो भ्रम आहे. हुकूमशहा असला तरी त्याला लोकभावनेची भीती असते. ज्या क्षणी लोकांची मान्यता संपेल, त्या क्षणी आपली सत्ता संपेल हे त्याला माहीत असतं. पुतीन यांनी युक्रेनशी युद्धासाठी लोकांची मान्यता मिळवण्याचे पुरेपूर प्रयत्न केलेत.

त्यासाठीचा प्रोपगंडा पाहण्यासारखा आहे. त्यांनी एक कथानक तयार केलं. युक्रेनमधले राज्यकर्ते नाझी आहेत, नशेखोर आहेत, त्यांना रशियाला अस्थिर करायचंय, ते युक्रेनमधल्या रशियन भाषिकांची हत्या करतायत, या नाझींच्या तावडीतून युक्रेनी लोकांना स्वतंत्र करणं गरजेचंय, असं सतत लोकांच्या मनावर बिंबवलं गेलं. हे प्रोपगंडातलं राक्षसीकरण आणि बदनामीकरणाचं तंत्र. शिवाय यातून युक्रेनवर हल्ला केलाच तर तो न्याय्य ठरेल अशी तजवीजही करून ठेवण्यात आली होती.

कोणत्याही देशाला तो आक्रमक असला तरी आपण आक्रमक आहोत असं म्हणून घ्यायला आवडत नाही. प्रत्यक्ष युद्धाच्या आधी प्रत्येक देश सतत कांगावा करत असतो की, शत्रूराष्ट्र आक्रमक आहे. आमचे एवढे सैनिक त्यांनी मारले, त्यांनी घुसखोरी केली. हे ‘विक्टिम कार्ड’ आंतरराष्ट्रीय सहानुभूती मिळवून द्यायला उपयोगी पडतं. देशाचे नैतिक नाकही ते उंच ठेवतं.

रशियाचा तो प्रयत्न होताच. आपले लोक ते मारतायत, युक्रेनी फॅसिस्ट, अतिउजवे रशियात घुसखोरी करतायत असा त्यांचा प्रचार सुरुच होता. याचबरोबर रशियन प्रोपगंडाकारांनी लोकांच्या मनातल्या राष्ट्रप्रेमाला हात घातला. जुना इतिहास, पूर्ववैभव, अखंड रशिया अशी स्वप्नं समोर मांडली. युक्रेनचा क्रिमिया प्रांत रशियाला जोडून घेतानाही हेच केलं गेलं होतं. आताही तेच सुरुय.

रशियन मीडियाचा प्रोपगंडा

सत्य लपवणं, चुकीची किंवा अर्धीच माहिती देणं हा रशियन प्रोपगंडाचा दुसरा भाग होता. युक्रेनवर रशिया आक्रमण करतोय, हेच शेवटपर्यंत लोकांपासून लपवून ठेवलं होतं. एवढा मोठा हल्ला झाला, पण त्या दिवशी ‘रशिया टीवी’ या सरकारी टीवी आणि इतर सरकारधार्जिण्या वाहिन्यांवर नेहमीचे कार्यक्रम आणि मालिकाच दाखवल्या जात होता. आपल्याकडचे टीवी स्टुडियो अँकरांच्या तोंडतोफांनी हादरून गेले असते.

रशियाने युक्रेनवर ‘खास लष्करी कारवाई’ केलीय, असं त्या चॅनलवर सांगितलं जात होतं. हा वस्तुस्थितीची टोकं बोथट करणारा गोड शब्द. हल्ला, आक्रमण, युद्ध या शब्दांवर तिथं बंदीच घालण्यात आलीय. ज्यांनी ती मानली नाही, त्या माध्यमांनाच टाळं ठोकण्यात आलं. आता तर रशियाने फेक न्यूजबाबत पसरवणार्‍यांना १५ वर्षं कारावास कायदाच केलाय. पण फेक न्यूज काय हे सरकारच ठरवणार.

माहितीला पाटबंधारे लावणं हा प्रोपगंडाचाच प्रकार. यामुळे नागरिकांसमोर येत गेलं ते सरकारी साच्यातलं चित्र. नागरिक पुतीन ब्रँडच्या चष्म्यातूनच युक्रेनकडे बघत बसले. काहींनी असं बघणं नाकारलं, युद्धविरोध केला, पण ती संख्या फारच कमी. त्यातल्या काहींना तर तुरुंगात डांबण्यात आलं. हीसुद्धा एकप्रकारची सेन्सॉरशिपच. हे झालं आक्रमकांचं प्रोपगंडावर्तन.

हेही वाचा: तिसऱ्या जगाचं नेतृत्व करायची संधी भारताने गमावलीय?

युक्रेनचा प्रोपगंडा कसा आहे

युक्रेनचा प्रोपगंडा तीन स्तरांवर चाललेला दिसतो. पहिला स्तर होता जनतेचे मनोधैर्य कायम ठेवण्याचा. दुसरा रशियाचं मनोधैर्य नष्ट करण्याचा आणि तिसरा रशिया या ‘माणुसकीच्या शत्रूसंगे युद्ध आमुचे सुरु’ हे जगाला सांगायचा. लोकांचं मनोधैर्य वाढवण्यासाठी ऐतिहासिक मिथकांचा नेहमीच वापर केला जातो. शूरवीरांच्या कथा समोर आणल्या जातात.

युक्रेनने हे तर केलंच, पण नव्या मिथकांची निर्मितीही केली. त्यातली एक म्हणजे ‘घोस्ट ऑफ किव’. वायुसेनेतल्या एका पायलटला हे नाव देण्यात आलं. त्याने २४ फेब्रुवारीला सहा रशियन विमानं पाडली, असं सांगितलं जातं. असाच एक आहे ‘युक्रेनियन रिपर’. त्याने एकट्याने २० रशियन सैनिकांना मारलं. आणखी एक कथा सांगितली जाते, एका मांजरीची. तिला ‘पँथर ऑफ खार्कोव’ असं नाव दिलंय. त्या मांजरीनं चार रशियन स्नायपर शोधून काढले, असं सांगितलं जातं.

सोशल मीडियातून या कथा पसरल्यात. त्यात सत्य अभावानंच दिसतं! पण अशा कथा युद्धकाळात ऊर्जादायी ठरतात. याच काळात युक्रेनकडून आणि अर्थातच ‘नाटो’ देशांकडून सातत्याने रशियन हानीच्या, अपयशाच्या बातम्या पसरवल्या जातायत. त्याचवेळी रशियन सैनिकांच्या आईवडलांना भावनिक आवाहनं केली जातायत.

पकडलेल्या रशियन सैनिकांना युक्रेन कशी माणुसकीची वागणूक देतंय, याचं रेकॉर्डिंग जगभर पसरवलं जातंय. त्याच वेळी रशियन फौजांकडून कशा प्रकारे बालवाड्यांवर, दवाखान्यांवर, नागरी वस्त्यांवर हल्ले केले जातायत हे ओरडून सांगितलं जातंय. आपण अन्यायग्रस्त, तरीही हिमतीने लढतोय पण शत्रू मात्र भेकड आणि हिंस्र आहे अशा प्रकारच्या भावना निर्माण करणारा प्रोपगंडा युक्रेनकडून प्रसारित केला जातोय.

आपण काय धडा घ्यायचा?

आक्रमक आणि आक्रमित देशांचं हे प्रोपगंडावर्तन. यातून आपण काय धडा घ्यायचा? एकंदरच रशिया आणि युक्रेन यांच्यातल्या युद्धाने आपल्यालाही मोठा सावधगिरीचा इशारा दिलाय. या युद्धाने हे पुन्हा एकदा अधोरेखित केलंय की, युद्धपद्धतीची पाचवी पिढी आता अवतरलीय. त्यात बंदुका, रणगाडे, विमानं आणि मिसाईल हे सगळं वापरलं जातं. त्या अर्थी ते नेहमीचंच युद्ध.

पण त्याचबरोबर संगणकाच्या आभासी अवकाशातलं सायबरवॉर आणि मनाच्या मैदानावर लढलं जाणारं सायवॉरही आता सुरुय. सायबरवॉरमधे संगणकीय शस्त्रं वापरून शत्रूराष्ट्रातल्या वीज, पाणी, वाहतूक आणि संदेशवहन यांसारख्या मूलभूत सेवा, कारखाने, आर्थिक संस्थांवर हल्ले करून ते उद्ध्वस्त केले जातात. सायवॉर हे माहिती आणि लोकांच्या आकलनशक्तीवरून लढलं असतं. आपल्याला हवं ते कथानक लोकमानसात द़ृढ करण्याचं आणि प्रोपगंडाचं युद्ध म्हणजे सायवॉर.

खोटी, चुकीची किंवा अर्धीच माहिती देणं, फेक न्यूज ही सायवॉरची शस्त्रं असतात. टीवी, रेडियो, वर्तमानपत्रं, सिनेमे अशा जनमाध्यमांतून आणि फेसबुक, वॉट्सअ‍ॅप, टिकटॉक, ट्वीटर अशा सोशल मीडियातून ही शस्त्रं थेट आपल्याला, सामान्य नागरिकांना भिडत असतात. ते अविरत सुरु असतं आणि म्हणूनच ते अधिक चिंताजनक असतं.

प्रश्न विचारणं हा या प्रोपगंडाचा सामना करण्याचा एकमेव मार्ग असतो. आपल्यासमोर मांडलेली गोष्ट, मग ती कोणतीही असो, ती तपासून घेणं आणि कोणत्याही गोष्टीचे सर्वसामान्यीकरण टाळणं हे नागरिकांचं कर्तव्य आहे. देशाच्या सेवेचा तोही एक मार्ग आहे.

हेही वाचा:

चीन कधीच जगावर सत्ता गाजवू शकत नाही, कारण

ट्रम्प हरलेत, ट्रम्पवाद अमेरिकेत बोकाळलेला आहेच

हत्ती आणि गाढव अमेरिकेच्या राजकारणात आले कसे?

वीस वर्ष सत्ता भोगणाऱ्या पुतिन यांना का बदलायचंय रशियन संविधान?